रामः धर्मात्मा सर्वान्नृपान् समागतान् प्रीत्या समुपविश्य तानिदं सान्त्वनपूर्वमुवाच— “राज्यं मयि, भरते, लक्ष्मणे च, हे नृपश्रेष्ठ, त्वय्येव अधीनं, मार्गश्चापि अस्माकं त्वया निर्देशितः। राजा च वृद्धः सन् त्वत्स्नेहेन त्वां द्रष्टुं आगमिष्यति; तस्मात्, हे राजन्, त्वया अद्यैव प्रस्थानम् उचितम्। लक्ष्मणं सह गृहीत्वा, बहुधनरत्नसमन्वितः, त्वं पृष्ठतः गमिष्यसि।” युधाजित् राघवस्य वचनेन सहमतः सन्, “रत्नानि च धनं च त्वयि अक्षयम् अस्तु” इति प्रत्युवाच। ततः रामेण प्रणम्य प्रदक्षिणीकृत्य, स केकयराजः राजानं प्रदक्षिणीकृत्य प्रस्थितः। लक्ष्मणेन सह केकयराजः प्रस्थितः, यथा वृत्रवधे इन्द्रः विष्णुना सह प्रस्थितः। ततः तं विसर्ज्य, रामः निर्भयमित्रं काश्याधिपतिं प्रतर्दनं सस्नेहम् आलिङ्ग्य वाक्यमुवाच— “त्वया स्नेहः दर्शितः, परममित्रत्वं च, भरतेन सह यत्नः कृतः। तस्मात्, हे काशिपुत्र, त्वं स्वां पुरीं वाराणसीं सुशोभनां, त्वया रक्षितां, विशालद्वारां, प्रतिगच्छ।" एवं उक्त्वा काकुत्स्थसुतः स्वात् आसनात् उत्तिष्ठ्य तम् आलिङ्ग्य, धर्मात्मा हृदि संन्यस्य तं मुमोच। कौसल्यानन्दवर्धनः तं विसृज्य, राघवात् अनुमतो निर्भयः काश्याधिपः शीघ्रं वाराणसीं प्रति प्रस्थितः। ततः काश्याधिपं विसृज्य, राघवः स्मितपूर्वं त्रींशतं नृपतीन् मधुरया वाचा संबोधितवान्— “युष्माकं स्नेहो नित्यः, शक्त्या रक्षितः; धर्मः च स्थिरः, सत्यं च सदा सह वः। भवद्भिः महात्मभिः च, दुष्टः पापात्मा रावणः, राक्षसानां अधमः, हतः। अहं तत्र केवलं निमित्तमासम्; भवद्वीर्येण रावणः युद्धे हतः, सगणः, सुतः, मन्त्रिवर्गः, बान्धवश्च।" “यूयं सर्वे महात्मनः भरतेन समाहूताः, यदा जनकात्मजा वनात् हृता इति श्रुत्वा। अधुना सर्वेषां भवतां महाबलानां समयः अतीतः; तस्मात्, भवद्भ्यः प्रस्थानम् इच्छामि।” एवं रामेण उक्ते, नृपाः परमप्रहृष्टाः प्रत्युवाचुः— “सौभग्येन त्वं विजयी राम, स्वराज्ये प्रतिष्ठितः। सौभाग्येन सीता प्राप्ता; सौभाग्येन शत्रुर्निहतः; एषः अस्माकं परमः कामः, एषः परमं हर्षम्। त्वां विजयं रामं, शत्रुं निहत्य, पश्यामः इति अस्माकं महोत्सवः। यथायुक्तं त्वं अस्मान् स्तौषि, वयं तु स्तुतिं वक्तुं न जानिमः; त्वमेव स्तुत्यः। वयं गच्छामः; त्वं नः हृदि सदा स्थितः; महाबाहो, अत्र स्नेहेन वयं वदामः; त्वं नः सदा स्नेहं कुरु।" एवं परमहृष्टाः नृपाः “एवं अस्तु” इति राघवाय सञ्ज्ञाप्य, कृताञ्जलयः प्रस्थितुम् उद्यताः। रामेण पूजिताः ते स्वस्वदेशान् प्रतिनिवृत्ताः। एवं श्रीमदुत्तरकाण्डे वाल्मीकिप्रणीतादिकाव्ये अष्टत्रिंशः सर्गः समाप्तः। ते महात्मानः नृपाः हृष्टमनसः स्वसेनाभिः सह, सहस्रैः गजाश्वरथसमूहैः, पृथिवीं कम्पयन्तः प्रस्थिताः। तत्र बहुविधाः सेनाविभागाः, राघवार्थे उत्साहिताः, भरताज्ञया प्रमुदिताः, समागताः। पृथिव्याः नृपतयः स्वबलसमुन्नताः, “रामं रावणं च युद्धे न पश्यामः” इति गर्वेणोचुः। “वयं भरतेन निष्फलं समाहूताः; नृपैः राक्षसाः शीघ्रं हन्येरन्—न संशयः। रामलक्ष्मणबलसंरक्षिताः वयं सागरमपि निर्भयाः समरे जेतुं शक्नुमः।” ते नृपाः, अन्ये च बहवः, सहस्रशः कथाः कथयन्तः, प्रमुदिताः स्वदेशान् प्रतिनिवृत्ताः। तेषां मुख्यराज्यानि समृद्धानि, हृष्टानि, धनधान्यसम्पन्नानि, कोषविभवसम्पूर्णानि च। स्वपुराणि प्राप्ताः, नृपाः रामाय प्रसन्नतया नानारत्नानि उपाहरन्। ते अश्वान्, वाहनानि, रत्नानि, मदोन्मत्तगजान्, उत्तमचन्दनानि, दिव्यानि भूषणानि च ददुः। रत्नानि, मुक्ताफलानि, प्रवालानि, सुन्दरीः दास्यः, विविधपशून्, नानारथांश्च समर्पयामासुः। भरतः लक्ष्मणः शत्रुघ्नश्च, तानि रत्नानि गृहीत्वा पुनः स्वपुरीम् प्रतिनिवृत्ताः। ते पुरुषश्रेष्ठाः, रम्यायोध्यां प्राप्ताः, तानि दिव्यानि रत्नानि रामाय न्यवेदयन्। रामः प्रसन्नः, तान् सर्वान् रत्नान् स्वकार्यसिद्धये सुग्रीवाय महात्मने दत्तवान्। राघवः विभीषणाय, अन्येभ्यश्च—राक्षसेभ्यः वानरैश्च—यथायोग्यं दानानि दत्तवान्। सर्वे वानरराक्षसश्रेष्ठाः, रामदत्तानि रत्नानि शिरसि बाहुषु च धारयन्तः, हृष्टाः तस्थुः।