महान् वृष्णिः रामः, जमदग्निसुतः, कन्धे परशुं दधाति, विद्युत्पुञ्जसदृशं धनुः धारयन्, घोरं बाणं गृह्णन्, त्रिपुरविनाशिनं शिवं यथा, तत्र अभ्यागतः। तं प्रज्वलन्तं महावीर्यं अग्निसदृशं दृष्ट्वा, वसिष्ठप्रमुखाः ऋषयः, जपयज्ञनिरता, सर्वे तपस्विनः समागताः, स्वयम् उद्विग्नाः, अन्योन्यं समभाषन्त—“पितृवधेन कुपितः पुनः क्षत्रियान् नु विनाशयिष्यति?” इति। तत्र अन्ये प्रोचुः—“पूर्वं क्षत्रियान् हत्वा तस्य कोपः शमितः; पुनः क्षत्रियविनाशनं न इच्छति।” इति। एवं उक्त्वा, हविर्ग्रहीत्वा, ऋषयः भीषणरूपं भार्गवम् मधुरैः वाक्यैः सम्बोधयन्ति—“राम, राम!” इति। तैः ऋषिभिः संमानं लब्ध्वा, बलवान् जमदग्निसुतः रामः, दशरथसुतं रामं प्रति वचः उवाच। शृणु, सप्तपञ्चाशत्तमः सर्गः आरभ्यते। दशरथसुतं रामं प्रति भार्गवः उवाच—“वीर्यवान् त्वं, ते अद्भुतं वीर्यं प्रसिद्धम्; धनुर्भङ्गस्य कथा अपि विस्तरेण श्रुतवान्। तस्य अद्भुतस्य, दुर्धर्षस्य धनुर्भङ्गस्य श्रवणात्, अहम् अन्यं शुभं धनुः गृहीत्वा अत्र आगतः। अत्र एषा जामदग्न्यस्य घोरवीर्यवती धनुः अस्ति; तां बाणेन सज्यं कृत्वा, स्वबलं दर्शय। तव वीर्यं दृष्ट्वा, सज्यं कृत्वा, त्वया सह युद्धं दास्यामि; तव प्रसिद्धं वीर्यं परीक्षitum इच्छामि।” एतद् श्रुत्वा, दशरथः, शोकवदनः, करान् संज्ञाय, भार्गवम् उवाच—“क्षत्रियकोपात् प्रशान्तः ब्राह्मणेषु महातपस्वी, त्वं मम कुमाराणां रक्षां दातुम् अर्हसि। भार्गववंशे जातः, स्वाध्यायव्रतानिरतः, इन्द्रसमीपे प्रतिज्ञां कृत्वा, शस्त्राणि परित्यज्य, धर्मनिष्ठः भूत्वा, कश्यपाय पृथिवीं दत्त्वा, महेन्द्रे वनवासं कृतवान्। महर्षे, सर्वेषां नाशाय आगतः; यदि रामः एव हन्यते, वयं जीवितुं न शक्ष्यामः।” दशरथस्य वचः उपेक्ष्य, जमदग्न्यः केवलं रामं सम्बोधयन् उवाच—“अत्र द्वे उत्तमे दिव्ये धनुषी जगत्पूजिते, बलवती, श्रेष्ठे, विश्वकर्मणा निर्मिते। एकं देवैः त्र्यंबकाय युद्धाय दत्तम्, तद् त्वया भग्नम्, काकुत्स्थवंशोद्भव, त्रिपुरविनाशिनं। द्वितीयं दुर्धर्षं धनुः विष्णवे दत्तम्, एषा वैष्णवी धनुः, राम, पुरविजयिनी। काकुत्स्थ, एषा धनुः रुद्रधनुषा तुल्या; ततः सर्वे देवाः पितामहम् अपृच्छन्। शिवविष्ण्वोः बलाबलम् ज्ञातुम्, पितामाहः देवेषां भावम् विज्ञाय, तयोः मध्ये वैरं उत्पादितवान्। तत्र युद्धे, महद् रोमाञ्चनं संग्रामः अभवत्। शिवविष्ण्वोः मध्ये, जयाय यत्नं कुर्वतोः, शिवधनुः घोरवीर्यं उद्धृतम्। महादेवः त्रिनेत्रः गर्जनया स्थगितः; तस्मिन्नेव काले, देवाः महर्षयः, अप्सरसः च समागताः। तयोः परमदेवयोः शान्त्यर्थं विनयेन प्रार्थितयोः, विष्णोः वीर्येण शिवधनुः सज्यं दृष्ट्वा, देवाः ऋषयः विष्णुं श्रेष्ठं मन्यन्ते। रुद्रः तु विदेहदेशे कोपितः, देवराताय राजर्षये धनुः सह बाणैः दत्तवान्; एषा विष्णुधनुः, राम, पुरविजयिनी। विष्णुः उत्तमं धनुः ऋचीकभार्गवाय दत्तवान्; ऋचीकः महातेजाः तद् पुत्राय दत्तवान्। मम पितरः दिव्यं धनुः जमदग्नये दत्तवान्; सः तपोबलयुक्तः शस्त्राणि त्यक्तवान्। अर्जुनः सामान्यबुद्धिः कृत्वा, पितुः क्रूरं च अनवचितं वधं श्रुत्वा, कोपात् क्षत्रियान् पुनः पुनः विनाशितवान्। सर्वां पृथिवीं प्राप्त्वा, धर्मार्जितस्य फलरूपेण, महात्मने कश्यपाय यज्ञान्ते दत्तवान्। तां दत्त्वा, महेन्द्रे तपोबलयुक्तः वासं कृतवान्; धनुर्भङ्गस्य श्रवणात् शीघ्रं अत्र आगतः। एषा, राम, विष्णुधनुः पितरपितामहाभ्यः आगता; क्षत्रियधर्मं पूज्य, उत्तमं धनुः गृहाण। विजयी बाणं उत्तमे धनुषि सज्यं कुरु; यदि शक्नोषि, काकुत्स्थ, तदा युद्धं दास्यामि।” शृणु, षट्षष्टसप्ततितमः सर्गः। श्रीवाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे एषः सर्गः। ततः, भार्गवस्य वचनं श्रुत्वा, दशरथसुतः रामः, विनयेन पितरं अभ्यभाषत्, तदनन्तरं भार्गवम् उवाच—“भार्गव, तव कृत्यं श्रुतवान्; तव पितृऋणं सम्पूर्णम्, त्वां ब्राह्मणं वयम् पूजयामः। त्वं माम् अप्रभुं, वीर्यहीनं, क्षत्रियधर्मानुष्ठाने अशक्तं मन्यसे; अद्य मे वीर्यं पश्य। एवं उक्त्वा, राघवः कुपितः, जामदग्न्यस्य घोरं शस्त्रं, बाणं च, तस्य हस्तात् शीघ्रं गृह्णात्। एवं, रामायणस्य एते श्लोकाः एकस्मिन्नेव प्रवाहे, भगवतः रामस्य, भार्गवस्य च, संवादं, वीर्यप्रदर्शनं, ऋषिपूजनं, धनुष्परम्परां च उज्ज्वलयन्ति।