रामेण प्रदत्तान् वरान् लब्ध्वा, वरदातृभिः समन्वितः स कपिः, समुद्रस्येव अन्तः शक्त्या सम्यक् पूरितः अभवत्। शक्त्या एव पूर्यमाणः स कपिश्रेष्ठः निर्भयः, महर्षिणां आश्रमेषु अपराधान् अकुरुत। तेषां यज्ञोपकरणानि, पात्राणि, अग्निकुण्डानि, चर्मवल्कलसमूहांश्च स भङ्क्त्वा विक्षिप्य विनष्टानि कृतवान्। एवं स बलवान्, शम्भुना ब्रह्मदण्डैः अभेद्यत्वम् लब्ध्वा, तादृशानि कर्माणि आरभत। ऋषयः तं विदित्वा यथाशक्ति तं सहन्ते। यथा अञ्जनासुतः सिंहसदृशेन अनिलेन निगृह्यमाणः सीमां लङ्घयति, तथा स कपिः। ततः भृग्वाङ्गिरससम्भूताः महर्षयः कोपिताः, हे रघुनन्दन, तं कपिं शापमददन्, न तु अतिक्रुद्धाः। "यः त्वं बलं आश्रित्य अस्मान् बाधसे, अतो दीर्घकालं स्वबलम् न वेत्स्यसि, शापमोहितः; यदा तव कीर्ति स्मर्यते, तदा तव बलम् वर्धिष्यते।" इति। ततः महर्षिवचनैः शक्तिवीर्यविहीनः स कपिः सौम्यभावं स्वीकृत्य तानि कार्याणि अकुरुत्। तत्र एकः राजा आसीत्, ऋक्षराजः नाम, वालिसुग्रीवयोः पिता, सर्वकपीनां अधिपः, सूर्यसदृशः तेजस्वी। स कपीन् दीर्घकालं शासनं कृत्वा, कालधर्मानुसारं जगाम। तस्य निधनानन्तरम् मन्त्रिणः कौशलिनः वालिं पितृस्थानि स्थापयामासुः, सुग्रीवं वालिस्थाने च। सुग्रीववाल्योः बाल्यादेव अविभक्तं निर्मलमित्रं आसीत्, वाताग्निवत्। शापबलात् स स्वबलम् न वेदति, यदा वालिसुग्रीवयोः वैरम् अभवत्, हे राम। सुग्रीवः अपि, वालिना पीड्यमानः, स्वबलम् न वेदति। स वायुसुतः, ऋषिशापेन बलविहीनः, कपिश्रेष्ठः, स्वबलम् न वेदति। यथा सिंहः गजेन निगृह्यते, तथापि युद्धे स्थित्वा साहस्यम् करोति। कः लोके हनूमत् पराक्रमोत्साहविशेषतेजःसदाचारमाधुर्यव्यवहारगम्भीर्यचातुर्यवीर्यधैर्येषु अतिक्रान्तुम् शक्नोति? स पुनः, व्याकरणाध्ययनाय सूर्यं प्रति, कपिराजः, उदयगिरिं गतवान्, महाशास्त्रं वहन्, अपरिमितम्। स कपिराजः सूत्रभाष्यपदार्थसमासैः महाकृत्यं साधयति; शास्त्रज्ञाने, छन्दसि, वृत्ते वा तस्य तुल्यः नास्ति। सर्वविद्याविधौ तपस्याम् च स देवगुरुसमः; नवव्याकरणार्थविज्ञः, तव प्रसादेन ब्रह्मा भविष्यति। कः हनूमत् पुरतः स्थितुं शक्नोति, यथा समुद्रं लङ्घितुम् इच्छन्, वा अग्निः लोकान् दग्धुम् इच्छन्, वा कालः युगान्ते स्थितुम् इच्छन्? एते अन्ये महाकपिश्रेष्ठाः—सुग्रीवः, मैन्दः, द्विविदः, नीलः, सुषेणः, तारा, नलः, रम्भः—सर्वे देवैः तव हितार्थम् निर्मिताः, हे राम। यद् यद् त्वया पृष्टम्, तत् सर्वम् उक्तम्; हनूमतः बाल्यकर्माणि आख्यातानि। अगस्त्यस्य कथनं श्रुत्वा रामः लक्ष्मणः कपिराक्षसैः सह महद् विस्मयं प्राप्ताः। ततः अगस्त्यः रामं उवाच—"एतत् सर्वम् श्रुत्वा मया दृष्ट्वा संवादितं च; इदानीं वयं गच्छामः, हे राम।" अगस्त्यस्य वचः श्रुत्वा, रामः, अञ्जलिं कृत्वा, शिरः नमत्, महर्षिं उवाच। "अद्य मम पितरः, देवाः, पितामहाः च तुष्टाः; केवलं त्वां दृष्ट्वा, ते स्वजनैः सह सदा तृप्ताः। किं तु, एकम् याचनं करिष्यामि, यत् स्पृहया उक्तम्; दयया, मम कृते एषः कार्यः क्रियताम्। जनपदजनानां कार्याणि व्यवस्थितानि कृत्वा, अत्र आगतः; तव शक्त्या, हे महात्मनः, यज्ञान् करिष्यामि। भवतः महाबलिनः, सदा यज्ञेषु भागिनः भूत्वा, मम अनुग्रहम् इच्छन्तु। तपोविशुद्धपापान् आश्रित्य, पितरः मम तुष्टाः भविष्यन्ति, महत् तृप्तिम् प्राप्स्यामि। अतः, सदा अत्र समागतव्यम्।" इति श्रुत्वा, अगस्त्यः अन्ये च दृढनिष्ठाः ऋषयः— "एवं भवतु" इति उक्त्वा, गन्तुम् आरब्धवन्तः। एवं उक्त्वा, सर्वे ऋषयः यथागतं निर्गताः, राघवः विस्मितः तद् विषयम् चिन्तयामास। ततः सूर्यास्ते, राजकपीन् विमुक्त्वा, नरश्रेष्ठः सायंकाले विधिवत् कर्म अकुरुत्; रात्रौ भूते, अन्तःपुरम् प्रविष्टः। यदा धर्मज्ञः आत्मज्ञः काकुत्स्थः अभिषिक्तः, सा पूर्वरात्रिः नगरजनानां हर्षवृद्धिं कृत्वा व्यतीता। रात्रिः समाप्ते, प्रभाते, राजानं जागारयितुं स्तुतिकराः समागताः, सौम्यराजस्य प्रासादं गत्वा। सर्वे रक्तकण्ठाः, किन्नरैः शिक्षिताः, वीरं नृपं यथायोग्यं हर्षेण स्तुतवन्तः। "हे वीर, हे सौम्य, उत्तिष्ठ! कौसल्याया हर्षवर्धन! यदा त्वं, हे नृप, शयिता, तदा सर्वं जगत् शयितम्।