भूमिं सम्पूर्णां कम्पयन् महावृक्षान् पतयन् च, सूर्यः तमसा संवृतः, दिशः च न कश्चन विवेक्तुं शक्तः। सर्वं भस्मना आवृतं, सेना अपि मोहिता इव अभवत्। तत्र वसिष्ठः अन्ये च महर्षयः, राजा च पुत्रैः सहितः, केवलं चेतनाः इव स्थिताः, अन्ये सर्वे अचेतनाः इव अभवन्। तस्मिन्स्नेहकाले तमसि, सेना भस्मच्छन्ना इव दृश्यते स्म। राजा तदा एकं महाबलवत् पुरुषं दृष्टवान्, जटाजूटधरं, भृगुकुलसम्भूतं, जमदग्निसुतं, क्षत्रियान्तकं, कैलाससमानदुर्धर्षं, कालाग्निसदृशं दुर्निवार्यं, तेजसा दीप्तं, सामान्यजनैः द्रष्टुं अशक्यम्। तस्य स्कन्धे परशुः, विद्युद्गणसदृशं धनुः, भीषणं बाणं च गृहीत्वा, स त्रिपुरान्तकशिवसमः आसीत्। तम् एवम् महाबलवतं, अग्निसमप्रभं दृष्ट्वा, वसिष्ठमुख्याः ऋषयः, जपहोमपरायणाः, समागताः तपस्विनः, स्वयम् मध्ये उक्तवन्तः—"किमेषः, पितृवधदुःखेन कोपितः, पुनः क्षत्रियान् नाशयिष्यति?" इति। ततोऽन्ये प्राहुः—"स पूर्वं क्षत्रियान् हत्वा, कोपं तापं च त्यक्तवान्; न पुनः क्षत्रियवधाय इच्छति।" एवं उक्त्वा, हविर्गृह्य, मुनयः भीषणरूपिणं भार्गवं मधुरया वाचा सम्बोधितवन्तः—"राम, राम!" इति। स तैः मुनिभिः पूजितः, बलवान् जमदग्निसुतः भार्गवः, रामं दशरथात्मानं प्रति वचनं उवाच। एष पंचसप्ततितमः सर्गः; शृणु। "राम दशरथात्मन्, वीर्यवान् त्वं, तव अद्भुतं पराक्रमं ख्यातम्; धनुषो भङ्गं विस्तरेण श्रुतवान्। तद् अद्भुतं च अपूर्वं धनुषः भेदनं श्रुत्वा, अन्यत् शुभं धनुः आदाय अत्र आगतः। एतत् महाबलवत् जामदग्न्यस्य धनुः; तस्मिन् बाणं योजयित्वा, बलं दर्शय। यदि एतत् अपि धनुः योजयितुं शक्नोषि, तदा तव वीर्यं परीक्ष्य, त्वया सह समरे प्रवर्तिष्ये।" एवं श्रुत्वा, राजा दशरथः शोकविषण्णमुखः, कृताञ्जलिः इदं वचनं उवाच—"त्वं, क्षत्रियद्वेषात् विरतः, ब्राह्मणेषु तपस्वी, मम कुमाराणां अभयं दातुम् अर्हसि। भार्गववंशसम्भूतः, स्वाध्यायव्रतपरायणः, इन्द्रस्य पुरतः शस्त्राणि परित्यज्य प्रतिज्ञां कृतवान्। धर्मनिष्ठः भूत्वा, पृथिवीं कश्यपाय दत्त्वा, महेन्द्रे तपोवनं कृतवान्। महर्षे, त्वं सर्वेषां नाशाय आगतः; यदि रामः एव हन्येत, वयं जीवितुं न शक्नुमः।" एवं दशरथस्य वचः शृण्वन्, महाबलवान् जामदग्न्यः तस्य वचनं न मन्ये, केवलं रामं एव उवाच। "इमे द्वौ उत्तमौ दिव्यौ धनुषी, लोकेषु पूजितौ, दृढौ, बलिनौ, विश्वकर्मणा कुशलतया निर्मितौ। एकं त्र्यम्बकाय देवैः युध्यर्थं दत्तम्, तत् एव त्वया भग्नम्, हे काकुत्स्थ, त्रिपुरान्तकस्य धनुः। एतद् अपरं दुर्जयं धनुः विष्णवे श्रेष्ठैः सुरैः दत्तम्—एष वैष्णवम् धनुः, हे राम, पुरद्विषां जयदायकम्। काकुत्स्थ, एतत् धनुः रुद्रधनुषः समं स्वभावतः। ततः सर्वे देवाः पितामहम् अपृच्छन्—"कस्य बलं, कस्य दुर्बलता?" इति। पितामहः, देवेषां भावं ज्ञात्वा, तयोः शिवविष्ण्वोः वैरं उत्पाद्य, तयोः मध्ये महद् रोमाञ्चनं युद्धम् अभवत्। तत्र शिवविष्ण्वोः, परस्परविजयाकाङ्क्षयोः, भीमबलं शिवधनुः समुत्पन्नम्। तदा महादेवः त्रिनेत्रः नादेन निवारितः; तस्मिन्काले देवाः, मुनयः, सिद्धगणाश्च समागताः। तौ परमेश्वरौ, शमाय प्रार्थितौ, तत्र शिवधनुषः विष्णुना बलात् संकर्षणं दृष्ट्वा, तत्रैव निवृत्तौ। तदा देवाः, मुनयः च, विष्णुम् उत्तमं मन्यमानाः; रुद्रः तु, महात्मा, विदेहेषु क्रुद्धः अभवत्। स राजा देवराताय, राजर्षये, धनुः बाणैः सह अददात्; एतद् विष्णुधनुः, हे राम, पुरद्विषां जयदायकम्। विष्णुः तद् उत्तमं धनुः ऋचीकाय भार्गवाय दत्तवान्; ऋचीकः महातेजाः, तद् पुत्राय अप्रतिमकर्मणे अददात्। मम पिता तद् दिव्यं धनुः जमदग्नये, महात्मने, अददात्, यदा सः तपसा समन्वितः शस्त्राणि न्यस्तवान्। अर्जुनः, सामान्यबुद्धिः, तेन पितुः अमानुषं घातं कृतवान्; तत् श्रुत्वा, अहम्, पितुः घोरं वधं ज्ञात्वा, कोपात् पुनः पुनः क्षत्रियान् नाशितवान्। सर्वां पृथिवीं विजित्य, यज्ञान्ते महात्मने कश्यपाय दानं कृत्वा, पुण्यश्लोकः अभवम्। ततः महेन्द्रे तपसा स्थितः; धनुषो भङ्गं श्रुत्वा, शीघ्रं अत्र आगतः। एवं, हे राम, एषा विष्णोः महान् धनुः पितामहाभ्यां परम्परया प्राप्तम्; क्षात्रधर्मं पूजयित्वा, एतत् उत्तमं धनुः गृहाण। विजयाय बाणं उत्तमधनुषि योजय; यदि त्वं काकुत्स्थ, अर्हसि, तदा त्वया सह समरं दास्ये।