सर्वतः भीमगुञ्जितैः पक्षिभिः समन्तात् क्रन्दद्भिः, पृथिव्यां सर्वे मृगाः चक्राकारं सञ्चरन्तः दृष्टाः। तान् दृष्ट्वा, नरव्याघ्रः राजा दशरथः वसिष्ठं पप्रच्छ—"एते पक्षिणः भीमरूपाः, मृगाश्च चक्रं कुर्वन्ति। किमेतन्मम हृदयं कम्पयति, मनश्च निमज्जति?" इत्येवमुक्ते दशरथस्य वचः श्रुत्वा, महर्षिः वसिष्ठः मधुरं वाक्यमुवाच—"एतस्य परिणामं शृणु। भीषणो महान् आपद्भयः समुत्पन्नः, दिव्यः, पक्षिणां वक्त्रेभ्यः निष्पन्नः। एते पशवः शमयन्ति, शोकं त्यज।" तत्रैव संभाषमाणेषु तेषु, वातः प्रादुरभवत्, यः समग्रां पृथिवीं कम्पयन्, महावृक्षान् पतयन्, सूर्यं तमसा छादयन्, दिशः च न कश्चन विवेक्तुं शक्तः। सर्वं भस्मना आवृतं, च समग्रं सैन्यं मूढवत् अभवत्। वसिष्ठः, अन्ये ऋषयः, राजा दशरथः च पुत्रैः सह, तत्रैव चेतनवत् स्थिताः, अन्ये सर्वे अचेतनाः इव। तस्मिन्समये, तस्मिन्भीमतमसि, सैन्यं भस्मना आवृतमिव दृश्यते। तदा राजा एकं पुरुषव्याघ्रमिव दृष्टवान्—महत् जटाजूटमुद्वहन्तं, जमदग्नेः पुत्रं भार्गवं, क्षत्रियान्तकं। स किल कैलाससमः अप्रधृष्यः, कालाग्निसमः अतिदारुणः, तेजसा दीप्तिमान्, सामान्यजनैः द्रष्टुं अशक्यः। स्कन्धे परशुं, विद्युल्लतासमं धनुः, घोरं बाणं च वहन्, त्रिपुरदाहिनं शङ्करमिव बभौ। तम् अग्निसमं पुरुषव्याघ्रं दृष्ट्वा, वसिष्ठप्रमुखाः ऋषयः, स्वाध्याययज्ञरताः, सर्वे तपस्विनः, समागत्य अन्योन्यं वदन्ति—"कच्चित् स पितृवधकृतक्रोधात् पुनः क्षत्रियान् न नाशयति?" अन्य ऋषयः वदन्ति—"स पूर्वं क्षत्रियान् हत्वा, क्रोधक्लेशौ त्यक्तवान्; न पुनः क्षत्रियवधाय प्रवर्तते।" एवं समालोच्य, हविरादीन् आदाय, ते ऋषयः भीमदर्शनं भार्गवं मधुरैः वाक्यैः सम्बोधयन्ति—"राम, राम!" इति। स ऋषिभिः सम्पूजितः जमदग्निसुतः बलवान् रामः, दशरथात्मजं रामं प्रति वाक्यमब्रवीत्। "इदानीं पंचसप्ततितमः सर्गः आरभ्यते, शृणु। हे दशरथात्मज राम, वीर्यवान् त्वं, तव अद्भुतं पराक्रमं सर्वत्र प्रसिद्धम्; धनुषो भङ्गस्य विस्तार्य श्रुतवानस्मि। तदद्भुतं धनुषो दुर्ल्लंघ्यं भङ्गं श्रुत्वा, अहं अन्यं पुण्यं धनुः आदाय अत्र आगतः। अत्रैतत् भीमबलं जामदग्न्यं धनुः अस्ति, तस्मिन्बाणं योजयित्वा वीर्यं दर्शय। यदा त्वं अस्यापि धनुषः संयोजनं दर्शयसि, तदा त्वया सह समरे स्पर्धां दास्यामि, यतो मे तव यशस्विनः पराक्रमस्य परीक्षा इच्छिता।" एवं वचः श्रुत्वा, राजा दशरथः शोकविषण्णमुखः, अञ्जलिं कृत्वा इदं वचनमुवाच—"भवान् क्षत्रियद्वेषात् शान्तः, ब्राह्मणेषु महातपाः, अतः मम पुत्रेषु रक्षां दातुमर्हसि। त्वं हि भार्गववंशसम्भूतः, स्वाध्यायव्रतरतः, इन्द्रसाक्षिणः प्रतिज्ञां कृत्वा, शस्त्रं परित्यक्तवानसि। धर्मनिष्ठः भूत्वा, कश्यपाय पृथिवीं दत्त्वा, महेन्द्रे वने वासमकरोत्। भगवन्, त्वं खलु सर्वेषां नाशायागतः; यदि रामो हन्यते, वयं शेषितुं न शक्नुमः।" एवमुक्ते दशरथेन, स महाबलः जामदग्न्यः तस्य वचनं न मत्वा, केवलं रामं एव उवाच—"इमे द्वौ उत्तमौ दिव्यौ धनुषी लोकेषु पूजितौ, दृढौ बलिनौ, विश्वकर्मणा सुकृतौ। एकं त्र्यम्बकाय देवैः युद्धाय दत्तम्, यत् त्वया भग्नं, काकुत्स्थ, त्रिपुरदाहकस्य धनुः। अपरं विजयं धनुः विष्णवे श्रेष्ठैः सुरैः दत्तम्; एष वैष्णवो धनुः, राम, पुरद्विषाम्। काकुत्स्थ, एष धनुः रुद्रधनुषः समः; तदा सर्वे देवाः पितामहम् अपृच्छन्। "शिवविष्ण्वोः बलाबलम् विज्ञातुम् इच्छन्तः, पितामहः सर्वज्ञः देवेषां मतिं ज्ञात्वा, तयोः सत्ययोः मध्ये वैरं कृतवान्; तत्र महद्भयं युद्धमभवत्। तयोः शिवविष्ण्वोः अन्योन्यविजयकाङ्क्षिणोः मध्ये, शिवधनुः घोरं समाहृतम्। तदा महादेवः त्रिनेत्रः महाशब्देन निरुद्धः; तस्मिन्नन्तरे, देवाः, ऋषयः, गन्धर्वाश्च समागताः। तौ परस्परं शमाय याचितौ, विष्णोः बलात् शिवधनुषः संयमने दृष्टे। तदा देवाः, ऋषयः च विष्णुं श्रेष्ठं मन्यन्ते; रुद्रः तु जनकपुर्यां कोपितः। स स राजा देवराताय धनुः बाणैः सह दत्तवान्; एष विष्णुधनुः, राम, पुरद्विषाम्। "विष्णुः तदुत्तमं धनुः ऋचीकभार्गवाय दत्तवान्; ऋचीकः महातेजाः तन्निजपुत्राय असदृशकर्मणे दत्तवान्। मम पितरं महात्मानं जमदग्निं दिव्यं धनुः दत्तवान्; स च तपसा युक्तः पितरः शस्त्रं त्यक्तवान्।" एवं तेषां भीमगुञ्जितैः पक्षिभिः, कम्पमानया पृथिव्या, तमसा छन्नेन लोकस्य, जमदग्निसुतस्य आगमनं, तस्य तेजः, धनुषां प्राचीनकथा, विष्णुधनुषः महिमा, सर्वं ऋषयः, राजा दशरथः, रामश्च सस्मरुः।