रामः विनयपूर्वकं देवैः पूजितं महर्षिं प्राञ्जलिः पप्रच्छ—“भगवन्, हनूमतः महात्मनः सर्वमेतद् यथावत् विस्तार्य कथयस्व।” राघवस्य युक्तियुक्तं वचनं श्रुत्वा स तु महर्षिः हनूमतः सन्निधौ तद्वचनं प्रोवाच। “यद् त्वया हनूमतः विषये उक्तं, तत् सर्वं सत्यम्, रघुवंशश्रेष्ठ। बलवेगेन बुद्ध्या च न कोऽपि तस्मात् तुल्योऽपि वा श्रेष्ठोऽपि च विद्यते। स हि पूर्वं मुनिभिः शापेन निर्योगेन शप्तः—येन स सर्वबलसम्पन्नः सन् स्वबलं न वेदितुम् अर्हति। एवं बाल्य एव अस्य कर्माणि, हे राम महाबाहो, वर्णयितुं न शक्यन्ते, तानि हि तस्य बालभावेन निगृहीतानि। यदि त्वं श्रोतुम् इच्छसि, राघव, तर्हि मनः समाहित्य शृणु, अहं ते कथयामि। सुमेरुर् नाम पर्वतः अस्ति, यः सूर्येण दत्तैः सुवर्णशिखरैः शोभते; तत्र तस्य पितुः केसरीनः राज्यं आसीत्। तस्य भार्या अञ्जना नाम विश्रुता, तस्यां च वायुदेवेन उत्तमः पुत्रः उत्पादितः। ततः अञ्जना तं प्रसूता, यः शालिपिञ्जरकपिञ्जरवर्णसमः आसीत्; सा वनवासिनी फलार्थिनी निर्गता। मातुः वियोगेन क्षुधया पीडितः स शिशुः अतीव रुदन् वनमध्ये बालक इव आसीत्। स उत्थाय उदयन्तं सूर्यं बिम्बाज्जपापुष्पसङ्घोपमं दृष्ट्वा, फलेच्छया तं प्रति उत्पपात। स शिशुः, स्वयम् अपि बालसूर्यसदृशवर्चाः, तं सूर्यं गृहीतुं समुत्पत्य नभोमध्ये गतवान्। हनुमान् तु बाल एव उत्पत्य, तदा देवानां दानवानां यक्षाणां च महान् विस्मयः अभवत्। न तदानीं वेगवान् वायुः, न गरुडः, नापि मनः, तेन वायुपुत्रेण समं व्योम्नि गतुं शक्ताः। यदि बाल एवम् एषः वेगं प्रभावं च दर्शयति, किम् पुनः स युवावस्थायां बलसम्पन्नः स्यात्? वायुः तु स्वपुत्रं अनुसृत्य, सूर्यस्य दाहात् तं हिमशैलेन शीतलतया रक्षाम् अकारयत्। स हि सहस्रयोजनानि व्योम्नि व्यत्यक्रम्य, पितुर्बलात् स्वबलाच्च बाल्यवेगेन सूर्यसमीपं प्राप्तवान्। सूर्यः, “एषः बालः, न हानिपरिज्ञः, मयि एव स्थितम्,” इति ज्ञात्वा, तं न ददाह। यस्य दिवसे स सूर्यग्रहणाय उत्पत्य गन्तुम् उद्यतः, तस्मिन्नेव दिने राहुः अपि सूर्यग्रहणाय समुपस्थितः। स राहुः, सूर्यचन्द्रार्तिः, सूर्यस्य रथस्थं तं बालकं स्पृष्ट्वा, भयात् तत्रैव निवृत्तः। तदा कोपसमाविष्टः सिम्हिकासुतः देवानां मध्ये इन्द्रस्य समीपं गत्वा, भ्रुकुटिं कृत्वा, इन्द्रं सम्बोधितवान्—“इन्द्र, वृत्रहन, त्वया मम तृट्शान्तये सूर्यचन्द्रौ दत्तौ; किमर्थं तौ अन्यस्मै दत्तौ?” “अद्य संयोगकाले सूर्यग्रहणाय प्राप्तः, अपरः कश्चित् राहुः सहसा आगत्य रविं गृहीत्वा गतः।” राहोः वचनं श्रुत्वा इन्द्रः सशङ्कः आसनात् उत्थाय, स्वर्णमालां गृहीत्वा, महागजं ऐरावतं आरुह्य, यः कैलासशिखरसमः, चतुर्दन्तः, मदोन्मत्तः, सुशिरः, दीर्घकायः, सुवर्णघण्टाभूषितः, तं आरुह्य, राहुं पुरतः स्थापयित्वा, सूर्यसमीपं यत्र हनुमान् तत्र, जगाम। तत्र राहुः शीघ्रं इन्द्रं परित्यज्य, हनूमन्तं दृष्ट्वा, गिरिशिखरवत् पलायितः। तदा सूर्यं परित्यज्य राहुं लक्ष्यीकृत्य, हनुमान् पुनः आकाशे उत्पत्य सिम्हिकासुतं ग्रहीतुं प्रययौ। स कपिः सूर्यं परित्यज्य राहुम् अनुधावत्, राहुः तं कपिम् पृष्ठतः दृष्ट्वा, केवलं मुखमात्रं दर्शयन्, विपरीतदिशं पलायितः। स सिम्हिकासुतः, इन्द्रस्य आशां कृत्वा, भीतया वारंवारम् “इन्द्र! इन्द्र!” इति चुक्रोश। राहोः शब्दं श्रुत्वा इन्द्रः उवाच—“मा भैषीः, तं हनिष्यामि।” तदा ऐरावतं दृष्ट्वा, मारुतिः तं महागजं उत्तमं सम्प्राप्तुम् इच्छन् तस्याभिमुखं धावितवान्। स तं गजं गृहीतुं धावन्, तस्य रूपं क्षणमेकं इन्द्राग्निसदृशं भीषणं दीप्तं च जातम्। तत्र धावमानम् एव, शचीपतिः अतिरोषेण न, स्वहस्तात् वज्रं प्रेषयामास। तदा वज्रेण ताडितः स बालः पर्वते पतितः; पतमानः तस्य सव्यमण्डिबन्धनं भग्नम् अभवत्। स शिशुः वज्राघातेन मूर्च्छितः पतितः, तदा वायुदेवः इन्द्रे क्रुद्धः अभवत्, प्राणिनां क्लेशकारणात्। स वायुः स्वतेजः समाहृत्य, सर्वभूतानां मध्ये गुहां प्रविश्य, स्वपुत्रं मारुतिं गृहीत्वा तत्र स्थितवान्। स सर्वेषां मूत्रपुरीषमार्गं निरुद्ध्वा, प्राणिनां महाक्लेशं जनयन्, सर्वभूतान् निरोधयामास, यथा वासवः वर्षाणि निरुध्य। वायोः क्रोधेन सर्वे प्राणिनः सर्वत्र प्राणरहिताः अभवन्; तेषां संधयः भग्नाः, काष्ठभूतानि उत्पन्नानि। वायोः कोपात् त्रयः लोका वेदपाठवर्जिताः, स्वाहा-स्वधावर्जिताः, क्रियाहीनाः, धर्मरहिताः, नरके स्थिता इव अभवन्।