तयोः कपिराक्षसराजयोः परस्परं गृहीत्वायासं यथाशक्त्यात्मबलाभिमानयोः महान् संघर्षः प्रवृत्तः। तत्र रावणः वालिनं गृहीतुं यत्नं कृत्वा, वालिः तु प्रत्यङ्मुखः सन् पदेनैव तं गृहीत्वा गरुडः सर्पमिव सत्वरं चकार। गृहीत्वा च तं राक्षसेश्वरं स्वयमुपगन्तारं, कपिश्रेष्ठः वेगेन नभः प्रतिपेदे, रावणं बाहुमूलादधः लम्बमानं वहन्। रावणः तु तत्र वालिनं नखैः पुनः पुनः ताडयन् विह्वलः जातः, किन्तु वालिः तम् आकाशे वायुवत् मेघमिव वहन् निःशङ्कः अभवत्। रावणस्य क्रन्दनं श्रुत्वा राक्षसामात्याः तं वालिनः पाशाद्विमोक्तुमुत्सुकाः त्वरितं प्रधावन्त। ताननुसृत्य वालिः आकाशमध्ये मेघैः परिवृतः सूर्य इव दीप्तिमान् आसीत्। तत्र राक्षसश्रेष्ठाः वालिनं न प्राप्तुं शक्ताः, तस्य बाहुपार्श्वबलात् क्लान्ताः सन्तः तत्रैव स्थिताः। यत्र वालिः गच्छति तत्र गिरिश्रेष्ठोऽपि मार्गं विहाय पलायेत—मांसरुधिरसंयुक्तो जीवप्रियः कः पुनः तत्र स्थितुं शक्नुयात्? स कपिश्रेष्ठः पक्षिसङ्घानतिक्रम्य सायं समये सर्वान् समुद्रान् प्रणम्य शनैः प्रस्थितः। आकाशगतानां सत्त्वानां सत्कृत्य, देवश्रेष्ठः सन् वालिः रावणं वहन् पश्चिमसमुद्रं प्राप। तत्र सायं सन्ध्यां कृत्वा स्नात्वा जपं च कृत्वा वालिः रावणं उत्तरसमुद्रं नीतवान्। शत्रुं वहन् सहस्रशः योजनान् वायुमनोर्वेगेन स महान् कपिः प्रस्थितः। उत्तरसमुद्रे सायं सन्ध्यां कृत्वा वालिः रावणं गृहीत्वा पूर्वमहासागरं गतः। तत्रापि सायं सन्ध्यां कृत्वा कपिराजः देवेश्वरसहितः रावणं किष्किन्धाम् उपानयत्। चतुर्षु समुद्रेषु सायं सन्ध्यां कृत्वा वालिः रावणवहनक्लान्तः किष्किन्धाकानने अवतीर्णः। ततः कपिश्रेष्ठः रावणं बाहुमूलात् विमोच्य, पुनः पुनः हसन् तमपृच्छत्—"कुतः त्वम् आगतः?" तदा विस्मयमहानुभूतः, श्रान्तदृष्टिः राक्षसराजः वालिनं कपिप्रवरं वाक्यमुवाच—"कपिराज! इन्द्रसदृशतेजः त्वम्, अहं रावणः राक्षसेश्वरः, युद्धकामः अत्र आगतः, अद्य त्वया गृहीतः। अहो बलम्, अहो वीर्यम्, अहो गाम्भीर्यम्—येन मया पशुवद् गृहीत्वा चतुर्षु समुद्रेषु परिभ्रम्यते। अन्यः कः, त्वदन्यः, वीर, मामेवम् अक्षान्तं महाबलानां पारं वहितुं शक्नुयात्? सर्वेषु सत्त्वेषु, कपिश्रेष्ठ, गतिरेषा केवलं त्रयाणाम्—मनसो वायोः गरुडस्य च—त्वयि च निस्संशयम्। अद्य ते बलं दृष्ट्वा, कपिश्रेष्ठ, अहं तव सख्यं दीर्घकालपर्यन्तं वह्निसाक्षिकं कर्तुमिच्छामि। भार्याः पुत्राः नगरं राज्यं भोगाः वस्त्राणि च भोजनं च—एतानि सर्वाणि अविभक्तानि भवंतु, कपिश्रेष्ठ।" ततः वह्निं प्रज्वाल्य तौ कपिराक्षसौ परस्परं आलिङ्ग्य भ्रातृत्वं जग्मतुः। बाहुभिः परिष्वक्तौ तौ कपिराक्षसौ प्रमुदितौ किष्किन्धां प्रविष्टौ, द्वौ सिंहाविव गुहां पर्वतान्तराले। तत्र रावणः मासमेकं सुग्रीववत् तस्थौ, यावत् तम् अमात्याः त्रैलोक्यविजयकामाः नीतवन्तः। एवं पूर्वकाले वालिना रावणः निगृह्य वह्निसाक्षिकं भ्राता कृतः, हे प्रभो। राम! वालिने अतुलं परमं च बलमासीत्, स तु त्वया ज्वलनमशकुन्तक इव नाशितः। ततः रामः ससम्मानं कृताञ्जलिः दक्षिणाश्रमवासीं मुनिं प्रश्नं पप्रच्छ—"वालिरावणयोः बलं नूनं अतुल्यं, किन्तु हनूमतः तुल्यं न पश्यामि। धैर्यं कौशलं बलं स्थैर्यं बुद्धिः मन्त्रनयश्च वीर्यम् शक्तिश्च—एतानि सर्वाणि हनूमति निवसन्ति। सागरं च कपिसैन्यस्य च ह्रियमवलोक्य, हनुमान् बलभद्रः तान् उत्साहयन् योजनशतम् उत्प्लुत्य गतः। लङ्कां प्रविश्य रावणान्तःपुरं गत्वा सीतां दृष्ट्वा तया सह संवादं कृत्वा तां चाश्वास्य च। सेनापतयः मन्त्रिपुत्राः किंकरा रावणात्मजश्च—एते सर्वे तत्र हनूमता एव निहताः। पुनः बन्धनमुक्तः स दशग्रीवाय संवादं दत्तवान्, लङ्कां च दग्ध्वा भूमिमिव वह्निना। न तादृशानि कर्माणि कालेन्द्रविष्णुकुबेरैः अपि श्रूयन्ते, यानि हनूमता संग्रमे कृतानि। तस्य बाहुप्रभावेन मया लङ्का, सीता, लक्ष्मणः, विजयः, राज्यं, मित्राणि, बान्धवाश्च प्राप्ताः। यदि हनुमान् कपिस्वामिमित्रं न स्यात्, कः अन्यः जानक्याः वार्तां ज्ञातुं शक्तः? किमर्थं स बालिशत्वात् सुग्रीवप्रियकामनया, तदा शत्रुत्वे संजाते, मुल्लतामिव न नाशितः? मन्ये, हनुमान् स्वबलं न जानाति, यदा स कपिराजं दुःखार्तं जीवितकामं दृष्टवान्।" एवं वालिरावणयोः संघर्षात् हनूमतः महत्त्वं च रामेण मुनये निवेदितम्।