रात्र्यतीते महर्षिः विश्वामित्रः, राज्ञोः तयोः सम्यक् अभ्यनुज्ञाय, उत्तरेषु गिरिषु गन्तुं प्रवव्रे। तस्मिन्गते विश्वामित्रे, राजा दशरथः विदेहराजं सम्यक् अभ्यनुज्ञाय शीघ्रं स्वपुरीं प्रत्यगच्छत्। ततो मिथिलेशः राजा सुशोभनानि दायदानि प्रावर्तयत्; सहस्रशः गोवृन्दानि, उत्तमान् कंबलान्, रेशमान्, कोटिशः वस्त्राणि, गजान्, हयान्, रथान्, पदातीन् च दिव्यरूपान् भूषितांश्च दत्तवान्। शतम् कन्याः, तासां श्रेष्ठान् दासदास्यः, सुवर्णं, हेम, मुक्ताफलानि, प्रवालं च अददात्। राजा तेन महता हर्षेण अनुपमं दायं दत्त्वा, नानाविधानि दानानि वितरित्वा, तं नृपतिं सम्यक् अभ्यनुज्ञाय स्वपुरं प्रविवेश। मिथिलाधिपः स्वां पुरीं मिथिलां प्रविवेश; अयोध्याधिपतिः चात्मजैः सहितः, सर्वान् ऋषीन् पुरतः स्थापयित्वा, सेनया सह प्रस्थितवान्। सः पुरुषर्षभः रामेण ऋषिसंघेन च सह गच्छन्, सर्वतो भीषणाः पक्षिणः शब्दं कृतवन्तः, सर्वे च मृगाः भूमौ परिभ्रमन्तः आसन्। तान् दृष्ट्वा नृपश्रेष्ठः वसिष्ठं पप्रच्छ—"भीषणा एते पक्षिणः, मृगाः च परिभ्रमन्ति। किमेतत् यत् मे हृदयम् आविशत्, मनश्च क्लम्यति?" एवं दशरथवाक्यं श्रुत्वा महर्षिः स्निग्धवचनैः प्रत्युवाच—"शृणु, अस्य फलम्। भीषणं महद् आपदुत्पन्ना, दिव्या, पक्षिमुखात् आगता। एते मृगाः शमयन्ति, संतापं त्यज।" तत्रैव तेषां संवादे वाते समुत्तिष्ठति, सर्वां पृथिवीं कम्पयन्, महावृक्षान् पतयन्; सूर्यः तमसावृतः, दिशः न कश्चन विवेक्तुं शशाक। सर्वं भस्मनावृतं, सेना मोहिता इव अभवत्; वसिष्ठः अन्ये ऋषयः, राजा पुत्रैः सह, इव चेतनाः आसन्, अन्ये सर्वे अचेतनाः इव। तस्मिन् भयानके तमसि, सेना भस्मनावृता इव दृष्टा। राजा एकं महात्मानम् इव दृष्टवान्, जटाजूटधरं, भृगुवंशसम्भूतं, जमदग्निसुतं, क्षत्रियान्तकं। कैलाससमं दुर्धर्षं, कालाग्निसमं दुष्प्रतिषह्यं, तेजसा दीप्तं, साधारणजनानां दुरदृश्यम्। स्कन्धे परशुं, विद्युद्गणसदृशं धनुः, घोरं बाणं च धारयन्तं, त्रिपुरान्तकशिवसमानम्। तं महात्मानं ज्वलन्तं दृष्ट्वा, वसिष्ठमुख्या ऋषयः, स्वाध्याययज्ञनिरता, समागताः तापसाः, आप्लुत्योचुः—"किं पुनः पितृवधकृतकोपः, क्षत्रियवधाय आगतः?" "पूर्वं क्षत्रियान् हत्वा तस्य कोपः शान्तः, सः पुनः क्षत्रियवधाय न प्रवर्तते।" इति उक्त्वा, ते ऋषयः हविर्ग्रहीत्वा, भीषणदर्शनं भार्गवं मधुरैः वाक्यैः संबोधितवन्तः—"राम, राम!" इति। ऋषिभिः कृतमानसंमानः, बलवान् जमदग्निसुतः रामः, दशरथात्मानं रामं प्रत्युवाच। "इदं पञ्चसप्ततितमं सर्गं शृणु।" "अयम् दशरथात्मज राम, वीर्यवान्, तव अतुलं पराक्रमं प्रसिद्धम्; धनुभङ्गं विस्तरेण श्रुतवानस्मि। तद् अद्भुतं, अचिन्त्यं धनुर्भङ्गं श्रुत्वा, अहम् अपि अन्यं शुभं धनुः आदाय आगतः। अत्र एष जामदग्न्यस्य घोरम्, महद् धनुः अस्ति; एतत् बाणेन सज्जयित्वा स्वबलं दर्शय। यदा एतस्य धनुषः सज्जनं पश्यामि, तदा त्वां समरे समाह्वयिष्यामि, यतो मे तव यशः परीक्षितुम् इच्छामि।" एवं वचः श्रुत्वा, दशरथः राजा शोकविक्लवमुखः, अञ्जलिं कृत्वा इदं वचनं उवाच—"त्वं क्षत्रियकोपं शमयित्वा ब्राह्मणेषु तपस्वी, मम बालानां पुत्राणां अभयम् दातुम् अर्हसि। भृगुवंशे जातः, स्वाध्यायव्रतानुरतः, इन्द्रस्य पुरतः शस्त्राणि त्यक्तवान्। धर्मनिष्ठः भूत्वा, पृथिवीं कश्यपाय दत्त्वा, वनं प्रविश्य महेन्द्रे वासं कृतवान्। महर्षे, त्वं सर्वेषां नाशाय आगतः; यदि रामः एव हन्येत, वयं जीवितुं न शक्ष्यामः।" एवं दशरथस्य वदतः, महाबलः जामदग्न्यः, तस्य वचनं न मन्यमानः, केवलं रामं प्रति उवाच—"अत्र द्वे उत्तमे दिव्ये धनुषी, लोकपूजिते, दृढे बले, विश्वकर्मणा सुकृते। एकं देवैः त्र्यंबकाय युद्धार्थं दत्तम्, तत् त्वया भग्नम्, हे काकुत्स्थ, त्रिपुरान्तकस्य धनुः। द्वितीयं दुर्जयं धनुः उत्तमदेवैः विष्णवे दत्तम्, एतत् वैष्णवम् धनुः, हे राम, पुरद्रुहाम् जये।" "हे काकुत्स्थ, एतत् धनुः रुद्रधनुषः तुल्यं, तदा सर्वे देवा पितामहम् अपृच्छन्—"कः बलवत्तरः, कः दुर्बलः, शिवः वा विष्णुः?