रघुवंशसमुद्भवाः, स्वैः सह भार्याभिः, विश्रामस्थानं ययुः; तां गतिं राजा मुनिसभाबन्धुभिः सहानुगतः पश्यन् अन्वयात्। अथ श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे चतुस्त्रिंशत्तमः सर्ग आरभ्यते। रात्र्यतिक्रान्तायां महर्षिः विश्वामित्रः तयोः नृपयोः अनुमत्य उत्तरे गिरिनिकेतनं प्रति प्रस्थितः। विश्वामित्रे गते, राजा दशरथः विदेहराजानं सम्यक् अभिवाद्य शीघ्रं स्वपुरीं प्रत्यगच्छत्। तदा विदेहराजः सुमहत् कन्यादानं चकार; मिथिलाधिपः शतानि सहस्राणि गावः अददात्। स उत्तमान् कंबलान्, पटांश्च, लक्षाणि वस्त्राणि, गजान्, हयान्, रथांश्च, पदातीन् च दिव्यरूपान् भूषितान् दत्तवान्। शतम् कन्याः, उत्तमान् दासदासीसमेताः, सुवर्णं, शुद्धं सुवर्णं, मुक्ताफलानि, प्रवालं च अददात्। राजा परमसुखितः अतुल्यं कन्यादानं दत्त्वा, बहुविधान् दानान् वितरित्वा, राजानं विदेहराजं प्रणम्य स्वनगरं प्रत्यगच्छत्। मिथिलेश्वरः स्वां मिथिलां प्रविवेश; अयोध्याधिपः तु पुत्रैः सह, सर्वान् ऋषीन् पुरतः स्थापयित्वा, सेनया सह प्रस्थितः। नरशार्दूलः सः, मुनिसभया रामेण च सह, ययौ। तस्मिन् समये सर्वतः भीषणाः पक्षिणः क्रन्दन्ति स्म; सर्वे च मृगाः पृथिव्यां परिवृत्तिं चक्रुः। तान् दृष्ट्वा नरशार्दूलः वसिष्ठं पप्रच्छ—"एते पक्षिणः भीषणाः, मृगाः च परिवर्तन्ते।" "किं एतन्मम हृदयम् आविश्य कम्पयति, मनश्च विषीदति?" इति दशरथस्य वाक्यं श्रुत्वा महर्षिः मधुरं वचनं प्रोवाच—"शृणु, अस्य फलम्। भीषणः भयं जातम्, दिव्यम्, पक्षिणां वक्त्रात् आगतम्।" "एते मृगाः शमयन्ति, शोकं त्यज।" तत्रैव संभाषमाणेषु, वातः समुत्पन्नः, सर्वां पृथिवीं कम्पयन्, महावृक्षान् चापातयन्; सूर्यः तमसा आवृतः, दिशः न कश्चन अवेति स्म। सर्वम् भस्मना आवृतम्, सेना च सञ्जातविमूढवद् अभवत्; वसिष्ठः, अन्ये मुनयः, राजा च पुत्रैः सह, तत्रैव प्रबुद्धवत् स्थिताः, अन्ये सर्वे मूढवत्। तस्मिन् भीषणे तमसि, सेना भस्मना आच्छन्नेव बभूव। राजा एकं महाबलवत् पुरुषमिव दृष्टवान्, जटाजूटधरम्, भार्गवम्, जमदग्निसुतं, क्षत्रियान्तकम्। कैलाससमप्रतीकं, कालाग्निसमदुष्प्रापम्, तेजसा द्युतिमन्तम्, सामान्यैः अलक्ष्यम्। स्कन्धे परशुं, विद्युद्गणसदृशं धनुः, घोरमिष्टिं च धारयन्तम्, त्रिपुरान्तकशिववत्। तम् अग्निसमप्रभं दृष्ट्वा, वसिष्ठमुख्याः मुनयः, जपहोमपरायणाः, सर्वे तापसाः समागत्योचुः—"कच्चित् सः, पितृवधकृतेन क्रोधेन, पुनः क्षत्रियवधाय न आगतः?" "पूर्वं क्षत्रियान् हत्वा तस्य क्रोधः शमः च प्राप्तः; सः पुनः क्षत्रियवधाय न इच्छति।" इति उक्त्वा, हविः गृहीत्वा, मुनयः भीषणदर्शनं भार्गवं मधुरैः वाक्यैः सम्बोधयामासुः—"राम, राम!" मुनिभिः कृतमान्यः स महाबलः जमदग्निसुतः रामः, दशरथसुतं रामं प्रति वचनम् उवाच। "दशरथसुत राम, वीर्यवान्, तव अद्भुतम् पराक्रमं सर्वत्र प्रसिद्धम्; धनुः भङ्गस्य अपूर्वं चरितं विस्तरेण श्रुतम्।" "तत् अद्भुतं धनुर्भङ्गं श्रुत्वा, अहम् अपि अन्यत् शुभं धनुः आदाय अत्र आगतः।" "एषा सा महती जामदग्न्या धनुः, ताम् इष्टिम् बद्ध्वा बलं दर्शय।" "यदि त्वं एतां धनुषीमपि सज्यां कृत्वा वीर्यं दर्शयसि, तदा त्वया सह समरे समागच्छेयम्, तव कीर्तिं परीक्षेयम्।" एवं श्रुत्वा, राजा दशरथः शोकविक्लवमुखः, अञ्जलिं कृत्वा इदम् उवाच—"त्वं क्षत्रियद्वेषः शान्तः, ब्राह्मणेषु महातपाः, मम कुमाराणां रक्षणं दातुम् अर्हसि।" "भार्गववंशसम्भूतः, स्वाध्यायव्रतपरायणः, इन्द्रसमीपे प्रतिज्ञां कृत्वा शस्त्राणि परित्यज्य, धर्मनिष्ठः भूत्वा, पृथिवीं कश्यपाय दत्त्वा, महेन्द्रे तपोवनं कृत्वा वससि।" "महामुने, त्वम् अस्माकं विनाशाय आगतः; यदि रामः एव हन्येत, वयं सर्वे जीवितुं न शक्नुमः।" एवं दशरथे वदति, स महाबलः जामदग्न्यः तस्य वाक्यान् अवज्ञाय केवलं रामम् एव उवाच। "इमे द्वौ उत्तमौ दिव्यौ धनुषी, लोकेषु पूजितौ—बलवन्तौ, प्रवरौ, विश्वकर्मणा सुकृतौ।" "एकं देवैः त्र्यम्बकाय युद्धाय दत्तम्, यत् त्वया काकुत्स्थ, त्रिपुरान्तकधनुः भग्नम्।" "इदं द्वितीयं, दुर्जयं धनुः, श्रेष्ठैः देवैः विष्णवे दत्तम्; एषा वैष्णवी धनुः, राम, त्वं पुरद्रुहाम् जयन्।