हैहयराजः कर्तवीर्यार्जुनः हरिणं व्याघ्र इव, गजं मृगराज इव गृहीत्वा, गर्जमानः प्रहर्षेण नभसि मेघनिनादवत् पुनः पुनः उच्चैः शब्दं कृतवान्। रावणं बद्धं दृष्ट्वा प्रहस्तः पुनः धैर्यं प्राप्य, क्रोधसंयुक्तः राक्षसैः सहितः राजानं प्रति वेगेन अभ्यधावत्। तेषां निशाचराणां वेगः, सूर्यतापात् विमुक्तेषु मेघेषु यथा, प्रकाशमिव बभौ। ते 'मुञ्च मुञ्च', 'तिष्ठ तिष्ठ' इति पुनः पुनः उच्चैः शब्दं कुर्वन्तः, गदाः शूलानि च अर्जुनं प्रति चिक्षिपुः। अर्जुनः तु अविचलितः, शीघ्रं तानि आयुधानि पतितानि गृहीत्वा, रिपूणां भुजौ च गृहीत्वा तिष्ठन्। ततः सः तैः भीमैः शस्त्रैः राक्षसान् विदार्य विक्षिप्य च, वायुः मेघगणानिव प्रधावितवान्। राक्षसान् संत्रास्य, कर्तवीर्यार्जुनः रावणं गृहीत्वा स्वमित्रैः परिवृतः पुरीं प्रविवेश। तदा ब्राह्मणैः नगरवासिभिश्च पुष्पवृष्ट्या अक्षतसंछन्नः, इन्द्रवत् रिपुं जेत्वा, सहस्राक्ष इव, सः नगरीं प्रविवेश। रावणस्य बन्धनं वातस्य बन्धनमिव जातम्। तदा स्वर्गस्थैः देवैः उक्तं यद्, तत् पुलस्त्यः महर्षिः श्रुतवान्। सः पुलस्त्यः, आत्मनः पुत्रे स्नेहात् कम्पमानः, धैर्ये स्थितः, महर्षिः महिष्मतीपतिं द्रष्टुं प्रस्थितः। द्विजर्षिः सः, वातमार्गेण वायुवेगेन, निष्कम्पचित्तः, महिष्मतीं नगरीं समुपेत्य, मनसा संकल्पयन् यत्र यत्र गच्छति तत्र तत्र शीघ्रं गच्छन्। अमरावतीसम्प्रभां तां नगरीं, उत्सवसमृद्धजनाकीर्णां, ब्रह्मा इव इन्द्रपुरीं प्रविश्य, सः प्रविष्टवान्। सः तेजसा दुरुपलक्ष्यः सूर्य इव, नगरजनैः ज्ञातः, अर्जुनाय निवेदितः। पुलस्त्य इति वाक्यं श्रुत्वा, हैहयराजः अर्जुनः, हस्तौ शिरसि कृत्वा, मुनिं प्रति विनीतः प्रस्थितः। तस्य पुरोहितः, अर्घ्यं मधुपर्कं च गृहीत्वा, राजानः पुरतः अग्रे जगाम, बृहस्पतिरिव इन्द्रस्य पुरतः। सः मुनिं समीपगतं, उदयन्तमिव आदित्यं, दृष्ट्वा, अर्जुनः विस्मितः सस्मार, सः देवं प्रति इन्द्रवत् प्रणम्य, अर्घ्यं मधुपर्कं गाम्, पाद्यं, अतिथिसम्मानं च दत्तवान्। तदा राजा अर्जुनः पुलस्त्यं हर्षगद्गदया वाचा उवाच— "अद्य महिष्मती अमरावतीसमाऽभवत्; अद्य द्विजश्रेष्ठ, त्वां द्रष्टुं शक्नोमि, यः दुर्लभदर्शनः। अद्य भगवन्, मम कल्याणं निश्चितम्; अद्य व्रतस्य सिद्धिः; अद्य जन्म सफलम्; अद्य तपः फलितम्; त्वदीयं पादौ, देवसंघैः पूजितम्, अहं पूजयामि। इदं राज्यं, एते पुत्राः, एता भार्याः, वयं चात्र; ब्रह्मन्, किं करवाणि? किं कर्तव्यम्? आदेशं दातुमर्हसि।" ततः पुलस्त्यः, धर्मे, अग्निषु, पुत्रेषु च कुशलं पृच्छित्वा, हैहयराजं अर्जुनं प्रति उवाच— "राजन्, पद्मलोचन, पूर्णचन्द्रमुख, त्वदीयं बलं अनुपमम्, येन दशग्रीवः जितः। यस्य भीतौ सागरः वायुः च स्थिरौ भवन्ति, सः मम पौत्रः, युद्धे अजितः, त्वया संग्रामे बद्धः। त्वया एव तस्य कीर्तिः विस्तीर्णा, नाम च प्रसिद्धम्; अतः मम याच्ञया दशाननं पुत्रं मुञ्च।" पुलस्त्यस्य वचः श्रुत्वा, अर्जुनः किंचित् अपि न उक्तवान्; सः राजा हृष्टः राक्षसराजं विमोच्य, दिव्याभरणैः, माल्यैः, वस्त्रैश्च सम्मानितवान्; सौम्यभावेन संधिं कृत्वा, ब्रह्मपुत्रं अग्निहोत्रैः पूजयित्वा, स्वगृहं प्रत्यागच्छत्। पुलस्त्यः अपि तं बलिनं राक्षसराजं त्यक्त्वा, सः रावणः अतिथिसत्कारं प्राप्य, लज्जितः, पराजितः, निर्गतः। पुलस्त्यः, सृष्टिकर्तुः पौत्रः, दशग्रीवं विमोच्य, ब्रह्मलोकं गतवान्। एवं कर्तवीर्येण रावणः लज्जितः, पुनः पुलस्त्यवचनेन मुक्तः। तथा, रघुनन्दन, बलवतां अपि बलवन्तः सन्ति; आत्महितकामैः अन्यान् न अवज्ञातव्यम्। ततः सः राजा, सहस्रबाहुना संधिं कृत्वा, मांसभक्षकराजेन सह, अन्यान् नृपतीन् पुनः युद्धाय प्रवृत्तः, अहंकारात् सर्वां पृथिवीं सञ्चचार। एवं श्रीमदुत्तरकाण्डे त्रयस्त्रिंशः सर्गः समाप्तः। कृतवीर्येण विमुक्तः रावणः, राक्षसराजः, पूर्ववत्, अखिलां पृथिवीं विचरन्, न किंचित् विषण्णः। यदा यदा रावणः कस्यचित् राक्षसस्य वा मानवस्य वा महाबलस्य श्रुत्वा, तदा तदा सः गर्वात् तं युद्धाय आह्वयति स्म। ततः कदाचित् सः किष्किन्धां नगरीं जगाम, या वालीना अधिष्ठिता, कनककुण्डलं धारयन्ती, तत्र वालिनं युद्धाय आह्वयत्। तदा तारा नाम बुद्धिमान् वानरमन्त्री, युद्धोत्सुकं वालिनं उवाच— "राक्षसराज, वालिना सह त्वं युद्धाय निर्यातः; अन्यः कः वानरः त्वत्समः स्थातुं शक्नोति? रावण, सायंतनकाले चत्वारः समुद्रान् प्रदक्षिणीकृत्य, वाली स्वल्पकालात् अत्र आगमिष्यति; किंचित् प्रतीक्षस्व। एतानि शङ्खसदृशधवलानि अस्थिपुञ्जानि पश्य—यः कश्चन युद्धकामः, सः वानरराजतेजसा विनाशितः। यदि त्वं राक्षस रावण, अमृतपानं कृतवान्, तर्हि केवलेन वालिना संग्रामे तव जीवितस्य अन्तः भविष्यति।