जनकः धर्मात्मा मिथिलाधिपः रघूनां हर्षवर्धनं रामं सम्बोधितवान्—"राघव, त्वं माण्डव्याः हस्तं स्वहस्तेन गृहाण" इति। तदनन्तरं शत्रुघ्नं प्रति अपि सः वाक्यमुवाच—"महाबाहो, त्वं श्रुतकीर्त्याः हस्तं स्वहस्तेन गृहाण। सर्वे भवन्तः सौम्याः धर्मनिष्ठाश्च। काकुत्स्थाः स्वैः पत्निभिः सह स्युर्न, समयः मा व्यतीत्याति" इति। जनकवचनं श्रुत्वा रामलक्ष्मणभरतशत्रुघ्नाः स्वपत्नीभिः सह परस्परं हस्तग्रहणं कृतवन्तः। ततः वसिष्ठप्रमुखैः ऋषिभिः निर्दिष्टाः चत्वारः भ्रातरः चत्वारिभ्यः कन्याभ्यः सह अग्निं वेदिकां च राजानं च प्रदक्षिणं कृत्वा तस्थुः। रघुवंशसम्भूताः महात्मानः स्वपत्नीभिः सह मुनिभिः च विधिवत् विवाहकर्म अकुर्वन्। तस्मिन् शुभे विवाहकाले दिव्यदुन्दुभिनिनादगीतवादित्रैः सह आकाशात् तेजस्विनां पुष्पवृष्टिः अभवत्। अप्सरसां गणाः नृत्यन्त्यः, गन्धर्वाः मधुरं गायन्तः, रघुष्रेष्ठविवाहे तदद्भुतं दृश्यते स्म। तत्र वादित्रशब्देन गुञ्जमानायां सभायाम्, ते महाबलिनः त्रिवारं वह्निं प्रदक्षिणीकृत्य स्वपत्नीः स्वगृहमानीयुः। ततः रघवर्षाः स्वपत्नीभिः सह विश्रामस्थानं ययुः; जनकः च मुनिसमूहबान्धवैः सह पृष्ठतः पश्यन् अन्वयात्। एवं सप्तचत्वारिंशत्तमः सर्गः समाप्तः। इदानीं वाल्मीकिरामायणे बालकाण्डे चतुश्चत्वारिंशत्तमः सर्गः प्रवक्ष्ये। रात्र्यतीते महर्षिः विश्वामित्रः तयोः नृपयोः अभ्यनुज्ञां कृत्वा उत्तरगिरिप्रदेशं प्रति प्रस्थितवान्। तस्य गमनानन्तरम्, दशरथः राजा विदेहराजं सम्यगनुज्ञाप्य शीघ्रं स्वपुरीं प्रति प्रतस्थे। तदा विदेहराजः कन्यादानसमये बहूनि दानानि दत्तवान्; मिथिलेशः लक्षशः गावः दत्तवान्। उत्तमान् कंबलान्, चित्रवस्त्राणि, कोटिशो वासांसि, हस्तिनः अश्वान् रथांश्च, पदातीन् च दिव्यरूपिणः अलङ्कृतांश्च दत्तवान्। शतं कन्याः, तासां श्रेष्ठान् दासदास्यः च, सुवर्णं हेम च मुक्तामणीन् प्रवालांश्च दत्तवान्। सः राजा परमसन्तुष्टः अनुत्तमानि कन्यादानानि कृत्वा, नृपतिं सम्यगनुज्ञाप्य स्वपुरीं प्रविवेश। मिथिलेशः स्वनगरे प्रविष्टः; दशरथः च रामलक्ष्मणभरतशत्रुघ्नैः सह, सर्वान् मुनीन् पुरतः स्थापयित्वा, स्वसेनया सह प्रस्थितः। तेन नरशार्दूलः मुनिसमूहैः रामेण च सह यायमानः, सर्वतो भीषणाः पक्षिणः शब्दं कृतवन्तः, सर्वे पशवः भूमौ परिभ्रमन्तः अपि दृष्टाः। राजा दशरथः तान् पक्षिपशून् दृष्ट्वा वसिष्ठं पप्रच्छ—"एते पक्षिणः भीमाः, पशवः च परिभ्रमन्ति। किमेतत् येन मम हृदयं कम्पते, मनश्च क्लिश्यते?" इति। तत्र वचनं श्रुत्वा महर्षिः वसिष्ठः मधुरं वाक्यं प्राह—"शृणु, अस्य फलं। भीषणः आपदागतः, दिव्यः, पक्षिमुखसमुत्थितः। एते पशवः शमयन्ति, शोकं त्यज" इति। एवं तयोः संवादे वायुः उत्पन्नः, सर्वां पृथिवीं कम्पयन्, महावृक्षान् पतयन्; सूर्यः तमसा आच्छन्नः, दिशः न दृश्यन्ते स्म। सर्वं भस्मना आवृतम्, सेना मोहितवत् अभवत्; वसिष्ठः, अन्ये मुनयः, राजा च पुत्रैः सह, केवलं प्रबुद्धा इव, अन्ये सर्वे मूर्च्छितवत्। तस्मिन्भीषणे तमसि, सेना भस्मना आवृता इव दृष्टा। तदा राजा एकं पुरुषसदृशं दृष्टवान्, जटाजूटधरं, भृगुकुलोत्पन्नं जमदग्निसुतं, क्षत्रियविनाशनं। कैलाससमः, कालाग्निसदृशः, तेजसा दीप्तः, सामान्यैः जनैः द्रष्टुं अशक्यः। स्कन्धे परशुं, विजृम्भितविद्युत्समं धनुः, घोरं बाणं धारयन्, त्रिपुरविनाशिनं शङ्करमिव। तं दृष्ट्वा, अग्निसदृशं दीप्तिमन्तं, वसिष्ठप्रमुखाः ऋषयः जपहोमपरायणाः, सर्वे तापसाः एकत्र समागताः, परस्परं चचिन्तुः—"कच्चित्, सः पुनः पितृवधकृतेन कोपेन क्षत्रियवधं न करिष्यति?" इति। "पूर्वं क्षत्रियान् हत्वा तस्य कोपः शान्तः; पुनः क्षत्रियवधं न इच्छति" इति। एवं समालोच्य, अर्घ्यं कृत्वा, मुनयः भीषणरूपं भृगुपुत्रं मधुरैः वाक्यैः प्राहुः—"राम, राम!" इति। तैः मुनिभिः पूजितः बलवान् जमदग्निसुतः रामः दशरथात्मजं रामं प्रति वचनमुवाच। इदानीं पंचसप्ततितमः सर्गः आरभ्यते। "राम दशरथात्मज वीर, तव अतुलं पराक्रमं श्रुतवानस्मि; धनुर्भङ्गस्य अपूर्वं कर्म विस्तारतः श्रुतवानस्मि। तदद्भुतं धनुर्भङ्गं श्रुत्वा, अहं अपि अन्यत् शुभं धनुः गृहीत्वा अत्र प्राप्तः। एष जामदग्न्यस्य घोरं बलवत् धनुः अस्ति; तस्मिन्नेकं बाणं योजयित्वा, स्वबलं दर्शय। यदा एष धनुः योजयिष्यसि, तदा अहं त्वया सह समरे स्पर्धां दास्यामि; तव कीर्तितं वीर्यं परीक्षितुमिच्छामि" इति। तस्य वचनं श्रुत्वा, दशरथः राजा शोकसन्तप्तः, शिरसा विनतमुखः, अञ्जलिं कृत्वा इदं वचनमुवाच।