ततः राक्षसाधिपः रावणः अयोध्यां समुपागमत्। सा पुरी, यथा इन्द्रेण अमरावती, तथा अनरण्येन सुरेन्द्रसमेन पुरुषर्षभेण सुव्यपेतगुप्ता आसीत्। तां समाश्रित्य नृपं समीपमुपेत्य रावणः उवाच— "युद्धं देहि, अथवा पराजयं स्वयमेव विज्ञापय—एष मे शासनम्।" तस्य दुष्टात्मनः वचः श्रुत्वा अयोध्याधिपः अनरण्यः कोपसंरक्तः राक्षसाधिपतिं प्रत्युवाच— "एकस्मिन्युद्धे त्वां समर्पयामि, राक्षसाधिपते, यथास्थितोऽसि तथा अहमपि।" ततः पूर्वश्रुतवत् तस्य नृपतेः महाबलिनी सेना राक्षसानां विनाशाय समुत्पतिता। ततः दशसहस्राणि गजानां, शतसहस्राणि तुरगाणां, सहस्रशः रथपत्तयश्च समुत्पेतुः। सा सेना पृत्थिवीं पूरयन्ती पदातिरथसंयुता युद्धाय प्रविवेश—तदा महदतिक्रूरं युद्धं समारभ्यत, हे युद्धविशारद। अनरण्यराज्ञः च राक्षसाधिपतेः च मध्ये विस्मयकारी संग्रामः अभवत्, यत्र रावणबलं राज्ञः सैन्येन सह समारब्धम्। ततः सा सर्वा सेना दीर्घकालं पराक्रम्य, अग्नौ हविरिव, संहता। तं दीप्तबलं समासाद्य शीघ्रं विनष्टम्—तत्र सेना पतंगाः इव दीपे क्षिप्रं विनष्टा, अग्नौ हविः इव। राजा स्वस्य महाबलं विनश्यन्तं दृष्ट्वा, यथा शतशो वननद्यः महोदधिं प्रविशन्ति, तथा अपश्यत्। ततः सः स्वमिन्द्रधनुष्मदनुरूपं धनुः समारोप्य, कोपसंरक्तः स्वयमेव रावणं प्रत्युद्ययौ। अनरण्येन तव मन्त्रिणः—मारीचः, शुकः, सारणः, प्रहस्तः—पराजिताः, मृगाः इव पलायिताः। ततः इक्ष्वाकुवंशश्रीमान् अष्टशतानि शराणां राक्षसाधिपतेः शिरसि ववर्ष। ते शराः पतन्तः शैलशिखरं मेघतोयधाराः इव न किंचित् व्यसनं जनयामासुः। ततः राक्षसाधिपतेः कुपितेन पाणिना राज्ञः शिरसि प्रहृतम्—सः रथात् पतितः। स भूमौ पतितः कम्पमानाङ्गः, इन्द्राशनिहतश्शालवृक्ष इव, न्यपतत्। तदा राक्षसः हसित्वा पृथिव्याः नाथं इक्ष्वाकुं उवाच—"किं फलं प्राप्तं त्वया मयि युद्धं कृत्वा?" "त्रिषु लोकेषु नास्ति कश्चन यो मया एकस्मिन्युद्धे स्थितुं शक्नोति; त्वं विषयासक्तो मम बलं न जानासि इति मे मन्ये।" एवं वदन्तं तं राजा मूढेन्द्रियः प्रत्युवाच—"किं कर्तव्यमत्र? कालः हि दुस्तरः। न त्वया पराजितोऽस्मि, स्वयमुपस्तुत राक्षस, केवलं कालेन हतोऽस्मि, त्वं निमित्तमात्रमसि। किं वा कर्तुं शक्यमिदानीं, मम प्राणसमये? न युद्धे निवृत्तमस्मि, न च त्वया पलायमानः हतोऽस्मि।" "इक्ष्वाकुवंशस्य सम्मानात् तव प्रति वक्ष्यामि, राक्षस:—यदि दत्तं, यदि हुतं, यदि शुभं तपः कृतं मया—तर्हि अस्मिन्नेव महात्मनां इक्ष्वाकूनां वंशे रामः नाम दाशरथिः पुत्रः जन्म प्राप्स्यति, सः तव प्राणान् हरिष्यति।" एवं शापोक्ते दिव्यानि दुन्दुभयो देवैः निघ्न्यमानानि निनदुः, पुष्पवृष्टिश्च दिवः अपतत्। ततः स राजा राजराजः स्वर्गलोकं गतः; राज्ञि स्वर्गं गते राक्षसः अपसृत्य ययौ। ततः राक्षसाधिपः भूमौ प्राणिनां भीषणः, मेघमण्डले नारदं देवर्षिसत्तमं अपश्यत्। तमभिवाद्य कुशलं पृष्ट्वा आगमनकारणं च, दशग्रीवः निशाचरः तं वाक्यमुवाच। नारदः महातेजाः देवर्षिः तत्रैव मेघे स्थित्वा पुष्पके उपविष्टं रावणं प्रत्युवाच—"सौम्य राक्षसाधिपते विश्व्रवसः पुत्र, स्थियताम्। तव कुलं महत्, कर्माणि च बलानि च प्रीतिमावहन्ति।" "विष्णुना सह युद्धानि, दैत्यवधः, गन्धर्वसर्पपीडनानि, स्पर्धाश्च—एतेन अहं तव महता तुष्टः। किंचित् वक्ष्यामि, यदि श्रोतुमिच्छसि; शृणुष्व, ततः यथोचितं आचरितव्यम्, राक्षसश्रेष्ठ। तस्मात् पुत्र, एकचित्तः शृणु।" "देवैः रक्षितं कं त्वं हन्तुं शक्नोषि? मृत्युवशे पतिते लोके हि नाशः एव प्राप्तः। त्वं देवासुरदैत्ययक्षगन्धर्वराक्षसैः अजेयः, मानुषैः तु न।" "एवं दुःखसंपन्नं, व्याधिवृद्ध्युपहतं, परमार्थमोहितं लोकं कः नाशयेत्? दुःखैः सर्वतः पीडितेऽस्मिन्मानुषे लोके, कः पण्डितः युद्धमिच्छेत्?" "मा नाशयेदिदं लोकं, भाग्यप्रहते, क्षुधातृष्णावृद्ध्युपहतं, शोकमोहविप्लुतं। पश्य, राक्षसाधिपते, एष मानववर्गः मोहितः, विचित्रचारः, मार्गोऽस्य न ज्ञायते।" "क्वचित् केचित् गीतवाद्यनृत्येषु रमन्ते, अन्ये दुःखार्ताः अश्रुपूर्णलोचनाः विलपन्ति।