ततः कुम्भकर्णः स्वसन्निषण्णं भ्रातरं राजानं सम्बोधितवान्—“माम् निद्रा बाधते, राजन्; मम निवासस्थानं व्यवस्थितुं त्वया यत्नः क्रियेत।” तस्य वचनं श्रुत्वा राज्ञा आज्ञापिताः तदा तत्त्वज्ञा विश्वकर्मसमा निष्णातशिल्पिनः। तैः विस्तीर्णं दिव्यम् अत्युत्तमं सभागृहं निर्मितम्, योजनेन विस्तीर्णं द्विगुणेन च दीर्घम्। तद् गृहम् कुम्भकर्णस्य शोभनं निर्विघ्नं च निर्मितम्, सर्वत्र स्फटिकहेमस्तम्भैः भूषितं, सुशोभितम्। तत्र वैडूर्यनिर्मितैः सोपानैः, घंटाजालैः, हस्तिदन्तनिर्मितैः द्वारैः, वज्रस्फटिकमञ्चैः च शोभितम्। राक्षसेन तत् सुखसम्पन्नं रमणीयं सर्वदा प्रियं मेरुपर्वतस्य गुहायाः सदृशं निर्मितम्। तस्मिन्नेव कुम्भकर्णः महाबलः निद्रया अभिभूतः, शयानः सहस्रशः वर्षाणि न प्रबुद्धः। यदा कुम्भकर्णः निद्रया गृहीतः, तदा दशाननः अनियमितः सुरान् ऋषीन् यक्षगन्धर्वांश्च निजघान। सः कोपसमन्वितः नन्दनादीन् रम्यवानप्रविष्टः, तान् च विनाशयामास। स राक्षसः नदीमध्यगतः गजेन्द्र इव, वातेन वृक्षान् उच्छिपन्, वज्रनिपातेन पर्वतानिव विदारयन्, सर्वं विनाशयामास। एतेषां कर्मणां श्रवणेन, धर्मज्ञः कुबेरः स्वकुलाचारं स्मरन्, दशग्रीवस्य चिन्तनं चकार। तदा भ्रातृस्नेहात् वैश्रवणः दूतं लङ्कां प्रेषयामास, दशग्रीवस्य कल्याणाय। स दूतः लङ्कानगरीं गत्वा विभीषणं ददर्श; स विभीषणः धर्मेण तं सत्कृत्य आगमनहेतुम् अपृच्छत्। ततः स राजा च स्वजनस्य च कुशलं पृष्ट्वा, विभीषणः तं दशाननं सभायां निषण्णं दर्शयामास। तत्र तं तेजसा दीप्तं राजानं दृष्ट्वा, दूतः “जयः” इति वचनेन तं पूजयित्वा, मौनं स्थितः। ततः सः उत्तममञ्चे, शोभनैः वस्त्रैः भूषिते, उपविश्य, दशाननं प्रति इदं वचनम् उवाच— “राजन्, भ्राता यद् उक्तवान् तत् सर्वं वक्ष्यामि; एतत् तव आचरणाय कुलाय च युक्तम्, वीर। साधु, एतावत् पर्याप्तम्; गुणसमूहः सम्पादितः। साधु, यदि शक्यं, धर्मे स्थितः भव। मया नन्दनवनस्य विनाशः दृष्टः, मुनिनां वधः श्रुतः; देवैः तव विरोधाय संयोजनं च ज्ञातम्। त्वया बहुधा अस्मि परित्यक्तः, राक्षसेन्द्र; बाल्ये चापि त्वया स्वजनाः तव प्रियाः पीडिताः। अहं तु हिमवतः शिखरे धर्मानुष्ठानाय, घोरं व्रतम् आस्थाय, यतमानः संयतेन्द्रियः स्थितः। तत्र अहं महादेवं पार्वत्याः सहितं दृष्टवान्; तदा देवयोगात् मम वामं नेत्रं देवीं अपश्यत्। मया चिन्तितम्—“काऽयं सुन्दरी?”—न हि अन्यस्मात् कारणात् रुद्राणी तत्र अप्रतिमरूपा स्थिताऽभूत्। तस्याः देव्या दिव्यतेजसा मम वामं नेत्रं दग्धम्, रजसा आवृतदीपवत् पिङ्गलम् अभवत्। ततः अन्यं तस्य पर्वतस्य विशालं शिखरं गत्वा, मौनेन अष्टशतानि वर्षाणि महाव्रतम् आचरम्। तदा तस्य तपसः समाप्तौ, महेश्वरः प्रसन्नः प्रहृष्टचित्तः माम् इदं वचनम् उवाच— “देव्याः रूपदर्शनात् पिङ्गलदृष्टिः प्राप्ता ते; तव तपसा अहं तुष्टः, धर्मज्ञ। एषः व्रतः मया त्वया च कृतः, धनद; तृतीयः कश्चन नास्ति यः एवंव्रतम् आचरितवान्। एष दृढः व्रतः मया पूर्वं स्थापितः; अतः धनद, मम सख्यम् अंगीकुरु। तपसा जितः मया त्वं मम सखा भव, निरपराध; यच्च वामं नेत्रं तव देव्या दग्धम्—‘पिङ्गलाक्ष’ इति नाम ते स्थास्यति शाश्वतम्।” एवं शिवस्य सख्यं अनुमति च प्राप्य, पुनः प्रत्यागत्य तव दुष्टनिश्चयं श्रुतवान्। अतः, अधर्मसंयुक्तस्य अस्य कुलकलङ्कस्य च मार्गात् निवर्तस्व; देवाः ऋषिभिः सह तव विनाशाय उपायं चिन्तयन्ति। एवं उक्ते दशाननः क्रोधात् रक्तलोचनः, पाणिदन्तौ संपीड्य, इदं वचनम् उवाच— “दूत, तव वाक्यं श्रुतम्, यः संदेशः तेन; न स एव सः, न भ्रात्रा प्रेषितः। न एष मम हितोपदेशः धनदेन कृतः; मूढ, सः केवलं महेश्वरसख्यं गर्वयति। न च मया तव वचनस्य सहनं युक्तम्; तथापि दूत, इदानीम् एतावत् सहितम्। सः चिन्तयति—‘अयम् अग्रजः, गुरुश्च, न हन्तव्यः’; परन्तु इदानीं तस्य वचनं श्रुत्वा, मया निश्चयं कृतम्। बाहुबलम् आश्रित्य, त्रीन् लोकानपि जेष्यामि। अद्यैव तस्य कृते एव चतुर्दिक्पालान् यमसदनं प्रेषयिष्यामि।” एवं उक्त्वा, लङ्केश्वरः खड्गेन तं दूतं ताडयित्वा, तं दुष्टैः राक्षसैः भक्षयितुं दत्तवान्।