तदा तं कन्यया सह सञ्चरन्तं दृष्ट्वा, निशाचरः दशग्रीवः पप्रच्छ—"कस्त्वं, निरजनमनुष्यमृगं चेदं वनं एकाकी कन्यया च मृगशावाक्ष्या सह किमर्थं वससि?" इति। तं पृष्ट्वा निशाचरं मयः प्रत्युवाच—"शृणु, यथावत्सर्वं कथयामि यथा मयि घटितम्।" "हे प्रिय, हेमा नामाप्सराः, यां त्वं पूर्वं श्रुतवानसि, सा सुरैर्मम दत्ता, यथा शक्रपत्नी पौलोमी शतक्रतवे। तया सह मम मनः पञ्चशतानि वर्षाणि स्थितम्; सा तु सुरकार्यार्थं गतवती, त्रयोदश वर्षाणि अतीतानि। चतुर्दशमे वर्षे मया स्वविद्यया सुवर्णमयी पुरी निर्मिता, या नानाविधानां वज्रवैडूर्यरत्नानां भूषिता। तत्र तया वियोगेन दुःखितोऽहं स्थितः। ततः तस्मात्पुर्याः स्वकन्यां गृहीत्वा अहं वनमागतम्; एषा मम स्वसुतैव, या तस्यां गर्भे जाताऽभूत्।" "एतया सह अहं पतिं कन्यायाः अन्वेष्टुमागतः; कन्यापिता हि सर्वेषां कीर्तिमिच्छतां दुःखकरः। कन्या हि सदा द्वयोः कुलयोः मध्ये स्थित्या अनिश्चितैव भवति; अस्यां पत्न्यां मम द्वौ पुत्रौ जातौ। आद्यः मायावी, अनन्तरं दुन्दुभिः, इत्येतत्सर्वं तव पृष्ट्वा यथावत् आख्यातम्।" "अथ हे प्रिय, त्वं कः इति कथं जानीयाम्?" इत्येवं पृष्टः स विनयवान् राक्षसः प्रत्युवाच—"अहं पुलस्त्यस्य पुत्रः दशग्रीव इति ख्यातः; मम पिता ब्रह्मणः तृतीयः पुत्रः महर्षिर्विश्रवाः।" एवं राक्षसेन्द्रेण उक्तः स दानवः, हे राम, महर्षेः पुत्रमिति ज्ञात्वा हृष्टः सुतदायनेच्छया मनसा बभूव। ततः मयः स्वकन्यायाः हस्तं स्वहस्तेन गृहीत्वा सस्मितं राक्षसराजं प्रति वाक्यमुवाच—"राजन्, एषा मम स्वकन्या मन्दोदरी नाम, या दिव्यया हेमा नाम्न्याप्सरसा धृता; त्वया स्वपत्नी रूपेण प्रतिगृह्यताम्।" दशग्रीवः प्रत्युवाच—"एवं अस्तु," इति, तत्रैव वह्निं साक्षिणं कृत्वा पाणिग्रहं चकार। मयः तपस्विनः शापं विज्ञाय, तस्य पितृवंशं ज्ञात्वा, तामस्मै ददौ। अपि च, स तस्मै दिव्यं महास्त्रं ददौ, यत् तस्य महानुष्ठानात् लब्धम्, येन लक्ष्मणः पतितः। एवं पत्नीं लब्ध्वा, लङ्केश्वरः स भ्रातृभिः सह नगरं गत्वा भार्यां स्वगृहं प्रावेशयत्। रावणः कुम्भकर्णाय वज्रज्वालीं, वैरोचनस्य पौत्रीं, पत्नीं चक्रे। विभीषणः सरमां, महात्मनः गन्धर्वराजस्य शैलूषस्य सुतां, पत्नीत्वेन प्रागृह्णात्। मानसस्य तटे तदा, वर्षागमनेन स सरो महान् अभवत्। तस्याः कन्यायाः माता स्नेहात् "सरः मा वर्धस्व" इति व्याहरत्; तेन सा सरमा इत्याख्याता। एवं पत्नीं गृहीत्वा राक्षसाः स्वपत्नीभिः सह नन्दनवनस्थ गन्धर्ववत् तत्र रममाणाः आसन्। अनन्तरं मन्दोदरी पुत्रं जनयामास—मेघनादं, यं त्वं इन्द्रजितं इति कथयसि। जातमात्रे तस्मिन्सुत इव मेघगर्जितनिःस्वनेन महतीं नादं व्यनादयत्। तेन तस्य नादेन लङ्कापुरी विमूढाभूत्; स्वयमेव तस्य पिता तं मेघनाद इति नाम ददौ। स राम, रावणस्य शोभनान्तःपुरे, विशिष्टाभिः स्त्रीभिः रक्षितः, अग्निरिव दारुषु गुह्यः, ववृधे। स रावणपुत्रः मातरं पितरं च परमं हर्षं नयामास। कालेन किञ्चित्क्रान्ते, कुम्भकर्णं तीव्रा निद्रा, लोकनाथेन प्रेषिता, समुपजगाम। स कुम्भकर्णः भ्रातरं निषण्णं प्रति उवाच—"राजन्, मां निद्रा बाधते; निवासं मे योजय।" तदा राज्ञा आज्ञप्ताः विश्वकर्मसमाः शिल्पिनः, ते विशालं दीप्तं सभागृहं निर्मितवन्तः—योजनं विस्तीर्णं द्विगुणं च दीर्घम्। ते तत् सर्वतः स्फटिकहेमस्तम्भैः शोभितं, सुसज्जितं, निर्विघ्नं कुम्भकर्णस्य निर्मितवन्तः। वैडूर्यशृङ्गाटकैः, घंटाजालैः, दन्तद्वारैः, वज्रस्फटिकमञ्चैः च तद्विभूषितम्। तद् राक्षसेन निर्मितं, सर्वसुखोपेतं, रमणीयं, मेरुगुहायाः सदृशं, सर्वत्र सुखदं च। तत्र बलवान् कुम्भकर्णः निद्रया ग्रस्तः, सहस्रसंख्यकवर्षाणि शयानः न जागार। कुम्भकर्णे निद्रया पराभूते, दशाननः अनियन्त्रितः, देवान्, ऋषीन्, यक्षान्, गन्धर्वांश्च निहत्य चचार। स नन्दनादीनि रम्याणि वनानि गत्वा, क्रुद्धः तानि विनाशयामास। स गज इव नदीमध्ये क्रीडन्, वातेन द्रुमानिव चालयन्, वज्रप्रहारेण पर्वतानिव विदारयन्, स राक्षसः तानि विनाशयामास। तस्यैवं कर्मणि ज्ञाते, धर्मवित् धनाध्यक्षः, स्ववंशानुकूलं स्वाचारं स्मृत्वा, दशग्रीवं चिन्तयामास।