रामायणस्य उत्तरकाण्डे वर्णिते कथा एवम् प्रवहति— राक्षसश्रेष्ठ रावणः ब्रह्मणं प्रार्थितवान्। तदा ब्रह्मा तं प्रीतः वरं दत्तवान्—"मम वरात्, हे राक्षसश्रेष्ठ, तव रूपं निःसन्देहं तव इच्छानुसारं, तव मनःकामनानुसारं, भवितुम् अर्हति।" इत्युक्त्वा ब्रह्मणः वचनेन दशग्रीवस्य याः शिरांसि हुताशनं समर्पितानि, तानि पुनः अग्नौ उत्पन्नानि। ततः ब्रह्मा दशग्रीवं संवाद्य विभीषणं अपि सम्बोधितवान्। "विभीषण, धर्मनिष्ठ मनः तव अस्ति, अहं तव प्रीतः अस्मि; हे धर्मात्मन्, वरं वृणीष्व।" इत्युक्त्वा ब्रह्मा तं प्रोत्साहितवान्। विभीषणः, सर्वगुणसम्पन्नः, चन्द्रस्य किरणैः यथा शोभमानः, अञ्जलिं कृत्वा उत्तरं दत्तवान्—"भगवन्, जगत्त्राता स्वयम् मां सम्बोधितवान्, अहं तेन तृप्तः अस्मि। यदि तव स्नेहात् वरः दातव्यः, शृणु।" "यदा कदा अपि महाभये, मम मनः धर्मे स्थिरं भवतु; तथा ब्रह्मास्त्रविद्या अपि, अनधीतायाः, मयि उत्पन्ना भवतु।" "यत्र यत्र मम बुद्धिः उत्पन्ना, यत्र यत्र मम आश्रमः वा स्थितिः वा, सर्वत्र धर्मे स्थिरा भवतु, अहं तं धर्मं धारयामि।" "एष मे परमः वरः, धर्मनिष्ठानां लोके किञ्चित् दुर्लभं न अस्ति।" पुनः ब्रह्मा विभीषणं प्रीतः उवाच—"धर्मनिष्ठः त्वं, पुत्र, तथा भवतु।" "हे रिपुसूदन, राक्षसवंशे जातः अपि, तव मनः अधर्मे न प्रवृत्तम्, अतः अमरत्वं ददामि।" एवं ब्रह्मा कुम्भकर्णाय वरं दातुं प्रवृत्तः। तदा सर्वे देवाः अञ्जलिं कृत्वा ब्रह्मणं सम्बोधितवन्तः—"कुम्भकर्णाय वरं न दातव्यः, त्वं जानासि, एष दुष्टचित्तः लोकान् भयम् आवहति।" "नन्दने सप्त अप्सराः, दश महेन्द्रस्य परिचारकाः, ऋषयः मानवाः च तेन उपभुक्ताः।" "स वरपूर्वं यद् अकृतवान्, यदि वरं लभेत्, त्रिलोकान् भक्षयेत्।" "वरस्य उपलक्ष्येन, हे तेजस्विन्, मोहं तस्मै दत्तव्यं; एवं लोकानां हितं, तस्य च निग्रहः।" एवं देवैः उक्तः ब्रह्मा, पद्मयोनि, चिन्तयामास। तदा तस्य पार्श्वे सरस्वती देवी प्रकटिता। सा अञ्जलिं कृत्वा उवाच—"भगवन्, आगता अस्मि, किम् कार्यं करवानि?" ब्रह्मा तां सम्बोधितवान्—"हे वाणी, राक्षसाधिपस्य यः वरः इच्छितः, तस्य वाणी भव।" "तथा अस्तु" इत्युक्त्वा सा तं प्रविष्टा। ततः ब्रह्मा कुम्भकर्णं उवाच—"कुम्भकर्ण, महाबाहो, यं वरं इच्छसि, तं वृणीष्व।" कुम्भकर्णः श्रुत्वा प्रत्युत्तरं दत्तवान्—"देवदेव, यद् अहं इच्छामि, तत् बहुवर्षाणि निद्रां।" "तथा भवतु" इत्युक्त्वा ब्रह्मा देवैः सह निर्गतः, सरस्वती अपि राक्षसात् निवृत्ता। यदा ब्रह्मा देवाः च आकाशं गतवन्तः, तदा कुम्भकर्णः सरस्वत्या विमुक्तः स्वचेतनां प्राप्तवान्। किन्तु कुम्भकर्णः दुष्टचित्तः, चिन्तितवान्—"इदानीं किम् विचित्रं वचनं मम वक्त्रे पतितम्?" "मम मन्ये, देवैः मोहितः अस्मि।" एवं सर्वे भ्रातृगणः तेजसा दीप्ताः, वरं प्राप्त्वा, श्लेष्मातकवनं गत्वा सुखेन निवसन्ति। ततः सुमाली, ज्ञात्वा रात्रिचराः वरं प्राप्तवन्तः, पातालात् स्वगणैः सह निर्गतः, भयम् त्यक्त्वा। मारीचः, प्रहस्तः, विरूपाक्षः, महोदरः—राक्षसस्य मन्त्रिणः—अपि उत्साहिताः उत्पन्नाः। सुमाली मन्त्रिभिः राक्षसैः च परिवृतः दशग्रीवं समीपं गत्वा आलिङ्ग्य, इदं वचनं उवाच— "सौभाग्येन, पुत्र, मम मनःकामना सिद्धा—त्वं त्रैलोक्यनाथात् परमं वरं प्राप्तवान्।" "अतः, महाबाहो, वयं लङ्कां त्यक्त्वा पातालं गतवन्तः; विष्णुना उत्पन्नं महद् भयम् अद्य नष्टम्।" "अनेकेषु कालेषु, भयभीता वयं गृहं त्यक्त्वा पातालं प्रविष्टवन्तः।" "लङ्कापुरी राक्षसयोग्या, तव भ्राता कुबेरः धनाधिपः, तया स्थापितः।" "यदि साम्ना, दानेन, वा बलात् पुनः प्राप्तुं शक्यते, महाबाहो, तत् कार्यम्।" "त्वं, पुत्र, लङ्कानाथः भविष्यसि; त्वया राक्षसवंशः पतितः, उत्थापितः भविष्यति, सर्वेषां अधिपः च।" ततः दशग्रीवः समीपागतं पितामहं सम्बोधितवान्—"कुबेरः अस्माकं गुरु; एवं वक्तुम् अर्हसि न।" राक्षसाधिपेन साम्ना उक्तः अपि, विभीषणः प्रहस्तः च, तेन न स्वीकृतः; तदा राक्षसः तस्य भावम् ज्ञात्वा मौनं धत्ते। अनन्तरं, कालः किञ्चित् गच्छन्, रावणः तत्र निवसन्, रात्रिचरः दशग्रीवं इदं वचनं उवाच। प्रहस्तः विनयेन कारणं उक्तवान्— "हे दशग्रीव, महाबाहो, एवं वक्तुम् अर्हसि न; वीराणां मध्ये भ्रातृस्नेहः नास्ति—मम वचनं शृणु।" "अदिति च दिति च, उभे सुन्दरी, कश्यपस्य पत्न्यः, भगवतः।" एवं रामः, उत्तरकाण्डे, राक्षसाणां वरप्राप्तिं, तेषां भावनां, तथा लङ्कापुरी पुनः प्राप्तेः प्रयत्नं, धर्मादर्शं च वर्णयति।