तस्यैव अनन्तरं बलसम्पन्नः कुम्भकर्णः अभवत्, यस्य आकारः अतिविस्तीर्णः आसीत्, यं मापयितुं कश्चन न शशाक। ततः शूर्पणखा नाम्ना विकृतमुखी कन्या अभवत्, विभीषणः धर्मात्मा च कैकसीपुत्रः कनिष्ठः अभवत्। तस्य महात्मनः जन्मसमये पुष्पवृष्टिः अभवत्। तस्मिन्नेव समये दिवि देवदुन्दुभयः निनादम् अकुर्वन्, देवाः हर्षिताः अभवन्, आकाशे च 'साधु साधु' इति शब्दाः श्रूयन्ते स्म। तत्र महान् वनान्तरे कुम्भकर्णः दशग्रीवः च महाबलौ अभवन्, ये लोकानाम् उपद्रवम् अकुर्वन्। कुम्भकर्णः मदोन्मत्तः सदा तृप्तः त्रिलोक्यं चरन् ऋषीन् धर्मनिष्ठान् अवमन्य तिष्ठति स्म। परन्तु विभीषणः धर्मात्मा सदा धर्मे स्थितः, अध्ययननिष्ठः, अल्पाहारः, जितेन्द्रियः च आसीत्। ततः कालेन कुबेरः धनाध्यक्षः पुष्पकविमानमारुह्य पितरं द्रष्टुं तत्र आगच्छत्। तं तेजस्विनं दृष्ट्वा कैकसी राक्षसी दशग्रीवम् उपेत्य उवाच— "पुत्र, वैश्रवणं भ्रातरं तेजसा परिवृतं पश्य; स्वं च भ्रातृत्वे समं पश्य। दशग्रीव, सर्वशक्त्या यतस्व यथा त्वं पुत्रः वैश्रवणसमः भवेत्।" मातुः वचनं श्रुत्वा दशग्रीवः वीर्यसम्पन्नः क्रोधेन पूर्णः सत्त्वम् उपन्यस्य प्रतिज्ञां अकरोत्— "सत्यं ते प्रतिज्ञामि—भ्रातुर्भ्यः समो वा, अथवा अधिकः बलसम्पन्नः भविष्यामि; हृदि शोकं त्यज।" ततः स क्रोधेन पूर्णः भ्रातृसहितः दुष्करं कर्म कर्तुं ध्यायन् तपस्यै मनः स्थापयामास। "तपसा कामं प्राप्स्यामि" इति निश्चित्य शुभे गोकरणाश्रमे आत्मनिग्रहाय गतः। तत्र स राक्षसः विक्रमसम्पन्नः भ्रातृसहितः अप्रतिमं तपः अकरोत्; तेन ब्रह्मा महात्मा तुष्टः, तेषां यथाभिलषितं वरं दत्तवान्। ततः रामः ऋषिं पप्रच्छ— "कथं ते भ्रातरः वनं निवसन्? केन तपसा ते महाबलाः तदा स्थिताः, ब्राह्मण?" अगस्त्यः तदा प्रसन्नचित्तं रामं उवाच— "तत्र ते भ्रातरः धर्मानुष्ठानानि विविधानि अकुर्वन्।" ततः कुम्भकर्णः धर्मपथे स्थितः, उष्णकाले पञ्चाग्निमध्ये तपः अकरोत्। वर्षाकाले वर्षाभिः सिक्तः वीरासनं स्थापयामास, शीतकाले च सदा जलमध्ये स्थितवान्। एवं दशसहस्रवर्षाणि तस्य धर्मनिष्ठस्य तपस्यन्तः व्यत्ययन्। विभीषणः तु धर्मस्वभावः सदा धर्मनिष्ठः, शुद्धः, एकपादेन पञ्चसहस्रवर्षाणि स्थितवान्। तस्य व्रतसमाप्तौ अप्सरसः नृत्यन्ति स्म, पुष्पवृष्टिः अभवत्, देवाः अपि कम्पिताः। पञ्चसहस्रवर्षाणि स सूर्यपथं अनुसृत्य, उत्तानबाहुः उत्तानशीर्षः, मन्त्रजपेन मनः स्थितः। एवं विभीषणस्य अपि शमसम्पन्नस्य दशसहस्रवर्षाणि नन्दनवनवत् व्यत्ययन्। दशग्रीवः तु दशसहस्रवर्षाणि अनाहारः स्थितः; प्रत्येकसहस्रवर्षे एकं शिरः अग्नौ समर्पयामास। एवं नवसहस्रवर्षाणि गतानि, नव शिरांसि अग्नौ प्रविष्टानि। दशसहस्रवर्षे दशमं शिरः छिन्तुम् उद्युक्ते दशग्रीवे, पितामहः ब्रह्मा तत्र प्रादुरभवत्। पितामहः तुष्टः, देवैः सहितः आगत्य दशग्रीवम् उवाच— "तव तपसा अहं तुष्टः। शीघ्रं वरं वृणु, धर्मज्ञ, यं इच्छसि; तव प्रयासः निष्फलः न भविष्यति।" ततः दशग्रीवः हर्षितः, देवम् नमस्कृत्य, हर्षगद्गदया वाचा उवाच— "भगवन्, जीवेषु मृत्योः एव सदा भयम्; मृत्युसमः रिपुः नास्ति। अमृतत्वं इच्छामि।" एवं उक्ते ब्रह्मा दशग्रीवम् उवाच— "सर्वत्र अमृतत्वं तव न सम्भवति; अन्यं वरम् मम वृणु।" सृष्टिकर्तुः वचनं श्रुत्वा, राम, दशग्रीवः अञ्जलिं कृत्वा ब्रह्माणं प्रति उवाच— "गर्वुडैः, नागैः, यक्षैः, दैत्यैः, दानवैः, राक्षसैः, देवैः च अहं अनंतकालं अभेद्यः भवानि।" "अन्येषु प्राणिषु मे चिन्ता नास्ति, तान् तृणवत् अवमान्य पश्यामि।" एवं धर्मात्मना दशग्रीवेन उक्तं श्रुत्वा, ब्रह्मा देवैः सहितः उवाच— "यथा उक्तं तव, तथा भविष्यति, राक्षसश्रेष्ठ।" एवं उक्त्वा पितामहः दशग्रीवम् उवाच— "स्नेहात् अन्यं उत्तमं वरं मे शृणु—ये शिरांसि पूर्वं अग्नौ दत्तानि, राक्षस, तानि पुनः तव भविष्यन्ति।" "तानि शिरांसि पूर्ववत् तव पुनः भविष्यन्ति, राक्षस; इह च अहं तुभ्यं अन्यं दुलभं वरं ददामि, सौम्य।