ततः कैकसी, सुश्रोणि सा, मुनिना तत्त्वदर्शिना विष्रवसा उक्ता—"राक्षसान् घोरकर्माणः त्वं जनयिष्यसि" इति। तस्याः वचनं श्रुत्वा सा विनयपूर्वकं प्रणम्य प्रोवाच—"भगवन्, अहं तादृशान् दुराचारान् पुत्रान् न कामये; ब्रह्मविदां श्रेष्ठ, मम प्रियं कुरु।" तदा तां कन्यां समुद्धार्य महर्षिः विष्रवाः, पूर्णचन्द्रसमप्रभां कैकसीं पुनरुवाच—"शुभानने, तव यः अन्त्यः पुत्रः स एव मम वंशानुसारः धर्मात्मा भविष्यति।" एवमुक्ता सा कन्या कालेन भीमस्वरूपिणं राक्षसं जनयामास। स दशग्रीवः जातः—दशशीर्षः, महादंष्ट्रः, कालाञ्जनसंकाशः, ताम्रोष्ठः, विंशतिभुजः, विशालवक्त्रः, ज्वलद्भ्रूः। तस्य जन्मकाले ज्वलन्मुखाः क्रव्यादा श्वा अपक्वगत्याः विचरन्ति स्म। तदा देवः असृग्वृष्टिं ववर्ष, घोरनिनादाः मेघाः ननादुः, सूर्यः न प्रकाशते स्म, उल्कापातः पृथिव्याम् अभवत्। पृथिवी चचाल, तीव्रवाताः ववुः, सागरः अपि क्षोभमापद्यत। ततः तस्य पितरः विष्रवाः, पितामहसमः, नाम चकार—"दशग्रीवः अयम्" इति। तस्य अनन्तरं महाबलः कुम्भकर्णः जातः, यस्य आकारः अपरिमेयः। ततो विकृतमुखा शूर्पणखा नाम कन्या अभवत्; धर्मात्मा विभीषणः च कैकस्याः कनिष्ठः पुत्रः जातः। तस्य जन्मकाले पुष्पवृष्टिः अभवत्, देवदुन्दुभ्यः आकाशे निनदन्ति स्म, सुराः प्रहृष्टाः, आकाशवाणीः "साधु! साधु!" इति अभ्यनंदन्। तत्र महावने कुम्भकर्णदशग्रीवौ महाबलौ जगतः संतापयन्तौ वृद्धिं जग्मतुः। कुम्भकर्णः प्रमदात्ययः सदा तृप्तः, त्रिलोकीं भक्षयन्, धर्मनिष्ठान् महर्षीन् अवज्ञाय विचरति स्म। किन्तु विभीषणः धर्मात्मा, नियमव्रतः, स्वाध्यायरतः, जितेन्द्रियः, सततं धर्मे स्थितः आसीत्। अथ कालेन वैश्रवणः धनदः पुष्पकयानेन तत्र पितरं द्रष्टुं समुपागमत्। तं तेजोमयम् आगतम् अपश्यन्, राक्षसी कैकसी दशग्रीवं समीपमुपेत्य अब्रवीत्—"पुत्र, वैश्रवणं भ्रातरं तेजसा परिवृतं पश्य; त्वं अपि भ्रातृत्वेन तुल्यः भव। दशग्रीव, सर्वशक्त्या यत्नं कुरु यथा त्वं वैश्रवणसमानो भविष्यसि।" मातुः वचनं श्रुत्वा दशग्रीवः उत्साहयुक्तः, कोपसंयुक्तः प्रतिजज्ञे—"सत्यं ते व्रणीमि, अहं बलतः भ्रातुः समो वा भविष्यामि, अथवा अतिशयिष्ये; तव हृदये दुःखं मुञ्च।" ततः स कोपसंयुक्तः भ्रातृसहितः दुस्तरं कर्म कर्तुं तपस्यायै मनः कृतवान्। "तपसा काममवाप्स्यामि" इति संकल्प्य, आत्मनिग्रहाय शुभे गोकरणाश्रमे गतः। तत्र स महातेजाः राक्षसः भ्रात्रा सह अतुलं तपः कृत्वा, प्रीतं ब्रह्माणं तुष्टाव, स च ताभ्यां यथेष्टं वरं अदात्। अथ रामः मुनिं पप्रच्छ—"कथं ते भ्रातरः वने वर्तन्ते? किंविधानि तपांसि तदा तैः महाबलैः कृतानि?" इति। अगस्त्यः प्रहृष्टचित्तः रामं प्रति उवाच—"तत्र तव भ्रातरः नानाविधानि धर्माणि आचरन्।" तत्र कुम्भकर्णः धर्मपथे स्थितः, ग्रीष्मे पञ्चाग्निमध्ये स्थित्वा तपसि व्यतिष्ठत्। वर्षास्वब्धौ वृष्ट्या सिक्तः वीरासनस्थितः, शिशिरे सदा जलमग्नः। एवं दशसहस्रवर्षाणि धर्मनिष्ठः तत्र तपः अकरोत्। विभीषणः तु धर्मात्मा, शुद्धभावः, पञ्चसहस्रवर्षाणि एकपदे स्थित्वा तपः अकरोत्। तस्य व्रते समाप्ते, अप्सरसः नृत्यन्ति स्म, पुष्पवृष्टिः अभवत्, देवाः अपि विस्मयं ययुः। अपराणि पञ्चसहस्रवर्षाणि, स सूर्यस्य पथं अनुगम्य, हस्तमस्तकं उन्नम्य, जपपरायणः स्थितः। एवं विभीषणस्य अपि नियमवत आत्मनः, नन्दनसदृशं कालः दशसहस्रवर्षाणि व्यतीयाय। दशग्रीवः तु रावणः, दशसहस्रवर्षाणि अन्नं विना स्थित्वा, प्रत्येकसहस्रवर्षस्य अन्ते एकं शिरः वह्नौ समर्पयामास। एवं नवसहस्रवर्षाणि व्यतीतानि, नव शिरांसि वह्नौ प्रविष्टानि। दशमे सहस्रवर्षे, दशमं शिरः छेत्तुं उद्यतः सन्, तत्रैव पितामहः ब्रह्मा प्रकटितः। पितामहः तुष्टः, देवैः सहितः, दशग्रीवं प्रति उवाच—"तव तपसा तुष्टोऽस्मि। शीघ्रं वरं वृणुष्व, यं इच्छसि; तव प्रयासः निष्फलः न भविष्यति।