महात्मा वैश्रवणः स्वाश्रमे निवसन् परमधर्मनिष्ठां कर्तुं संकल्पं चकार—"धर्म एव परं लक्ष्यं, धर्ममहम् आचरिष्ये" इति। स महातपा महान् वनान्तरे सहस्रसंवत्सराणि कठोरव्रतानि समाचरन् अतिदुःखसाध्यं तपः अतीव यत्नेन उपतस्थे। सहस्रसंवत्सरस्य अन्ते स विविधाः नियमाः स्थापयामास—क्वचित् केवलं जलमाश्रित्य, क्वचित् वायुभोजनः, क्वचित् पूर्णनिराहारः अपि। एवं सहस्रसंवत्सराणि तस्य एकवर्षवत् शीघ्रं व्यतीयुः। तदा स महातेजाः तुष्टः सन्, इन्द्रेण देवगणैः च सह, स्वाश्रमं गतः। तत्र ब्रह्मा स्वयम् आगत्य तं प्राह—"प्रियपुत्र, अहं तव कृत्येन तुष्टः अस्मि। वरं वृणुष्व, सौम्य; त्वं वरार्थी, बुद्धिमान् च।" तदा वैश्रवणः तं प्रपितामहम् उपस्थितं ववन्दे—"भगवन्, अहम् ऐश्वर्यस्य रक्षणपदं इच्छामि, धनपालत्वं मे देहि।" तदा ब्रह्मा प्रीतचित्तः देवगणैः सह तम् उवाच—"एवं अस्तु" इति हृष्टः। "अहं चतुर्थं लोकपालं सृजितुम् इच्छामि। यमस्य, इन्द्रस्य, वरुणस्य च स्थितिं या त्वया कामिता, सा त्वया प्राप्यते धर्मज्ञ; ऐश्वर्यस्याधिपतित्वं च लभस्व। त्वं चतुर्थः भविष्यसि—शक्रस्य, वरुणस्य, यमस्य च सह। अयं पुष्पकः विमानः सूर्यसङ्काशः तव वाहनत्वेन स्वीकृत्य देवैः समः भव।" "शुभं ते अस्तु, वयं यथागतं गच्छामः। वरद्वये दत्ते कार्यं सम्पूर्णम्।" इत्युक्त्वा ब्रह्मा देवैः सह स्वं लोकं जगाम। ब्रह्मणि देवेषु च दिवं गतेषु, स वैश्रवणः एकचित्तः कृताञ्जलिः पितरं वनस्थं प्राह—"भगवन्, स्रष्टा न मे वासस्थानं दत्तवान्।" "भगवन्, मया वाञ्छितः वरः प्रपितामहात् प्राप्तः। अधुना, भगवन्, यथायोग्यं वासस्थानं दर्शयतु, प्रभो। तथा च तत्र कस्यचित् प्राणिनः क्लेशो न भवेत्।" एवं पुत्रेण उक्तः विश्व्रवाः ऋषिसत्तमः धर्मात्मा प्राह—"शृणु, उत्तम। समुद्रदक्षिणे तटे त्रिकूट इति पर्वतः अस्ति। तस्य पुरतः महती रम्या पुरी अस्ति, महेन्द्रनगरसमा, लङ्का नाम, विश्वकर्मणा निर्मिता। सा राक्षसानां निवासाय, यथा अमरावती इन्द्रस्य। तत्र त्वं वस, सौम्य; न संशयः। सा पुरी सुवर्णकोटिभिः खलु परिवृता, खड्गकवाटैः, यन्त्रशस्त्रसमाकीर्णा, सुवर्णवैदूर्यद्वारयुक्ता। सा पुरी प्राचीनैः राक्षसैः विष्णुभयात् परित्यक्ता, ते च राक्षसगणाः पातालं गतवन्तः। अधुना सा लङ्का शून्या, अधिपतिरहिताऽस्ति। अतः पुत्र, तत्र यथासुखं वस। तव तत्र वासः निर्दोषः भविष्यति, कस्यचित् विघ्नः न भविष्यति।" पितुः धर्म्यं वचनं श्रुत्वा धर्मात्मा सः लङ्कां त्रिकूटशिखरे सह सहस्रैः प्रमुदितैः यक्षैः निवासं कृतवान्। तस्य आज्ञया सा पुरी शीघ्रं पूर्णा अभवत्। तत्र धर्मात्मा यक्षाधिपतिः विश्व्रवसः पुत्रः सागरपरिवृता लङ्कायां सुखेन वासं कृतवान्। काले काले स धर्मात्मा धनाध्यक्षः संयतात्मा पुष्पकविमानेन पितरं मातरं च द्रष्टुं यायात्। स देवगन्धर्वैः पूजितः, अप्सरसां नृत्यशोभितं गृहम्, सूर्यरश्मिसमप्रभं, तेन वैश्रवणेन पितरं समुपससार। एवं कथयतः अगस्त्यस्य वचः श्रुत्वा रामः विस्मयं जगाम—"कथमिदं राक्षसानां वंशः लङ्कायां समुत्पन्नः?" इति। स रामः शिरः कम्पयन्, अगस्त्यं पुनः पुनः पश्यन्, यज्ञाग्निसदृशं तं मुनिं स्मयमानः उवाच—"भगवन्, पूर्वं श्रुतं मया यत् लङ्का मांसभक्षिभिः अधिष्ठिता। अद्य तव वचः श्रुत्वा अतीव विस्मितः अस्मि। राक्षसाः पुलस्त्यवंश्या इति श्रुतम्, इदानीं तु त्वया अन्यः उत्पत्तिक्रमः उक्तः। किं ते रावणकुम्भकर्णप्रहस्तविकटादिभ्यः अपि बलवत्तराः आसन्? कः तेषां पूर्वजः, किम् नाम, को वा श्रेष्ठतमः? केन दोषेण विष्णुना ते निराकृताः? एतत् सर्वं विस्तार्य ब्रूहि, भगवन्, मम जिज्ञासां निवर्तय।" राघवस्य मधुरं कल्याणं वचनं श्रुत्वा अगस्त्यः स्वल्पविस्मितः राघवाय उवाच— "पूर्वे, प्रजापतिः प्रलयानन्तरम् आपः सृष्ट्वा ताः संरक्षितुं प्रजाः अपि ससर्ज। ताः प्रजाः, क्षुधातृषाभयपीडिताः, प्रजापतिं विनीताः उपगम्य पप्रच्छुः—'किं कुर्मः?' इति। प्रजापतिः स्मितपूर्वकं ताः प्रजाः उवाच—'रक्षध्वम्,' इति। तत्र केचित् ऊचुः—'रक्षाम,' अन्ये च—'जक्षाम' इति। एवं केचित् अश्नन्, केचित् नाश्नन्; तदा स्रष्टा पुनः उवाच—'ये रक्षाम इति उक्तवन्तः, ते राक्षसाः; ये जक्षाम इति उक्तवन्तः, ते यक्षाः' इति।