ऋषयः श्रेष्ठाः कुशासनचर्मोपविते उपविष्टाः यथोचितं तत्र स्थिताः। तेषु समुपविष्टेषु, रामः महर्षीणां शिष्याणां च प्रमुखाणां च कुशलं पृष्ट्वा, वेदविद्भिः तैः एवमुक्तः। ते रामं प्रीत्या प्रोचुः—"कच्चित् सर्वत्र कुशलं ते, महाबाहो रघूनां वर्धन? यद्भाग्येन त्वां सुरक्षितं पश्यामः, शत्रवः च ते निहताः।" पुनः ते वचः—"यद्भाग्येन रावणः, लोकभीषणः, त्वया हतः, राजन्। स रावणः पुत्रैः पौत्रैः च सहितः, न ते भारः, राम। त्वदीयेन धनुषा सर्वाः लोका विजेतुं शक्याः—न संशयः। यद्भाग्येन राक्षसेन्द्रः रावणः त्वया हतः, राम।" "यद्भाग्येन अद्य विजयी त्वं सीतया सह लक्ष्मणेन च, धर्मात्मना भ्रात्रा, नित्यं हितनिष्ठया सह दृश्यसे। अद्य त्वं मातृभिः भ्रातृभिः च सह दृश्यसे, राजन्। यद्भाग्येन प्रहस्तः विकटः विरूपाक्षः महोदरः अकम्पनः च—ते भीमाः निशाचराः हताः।" "यस्य मापि तुलनया न अस्ति, स कुम्भकर्णः त्वया रणाङ्गणे निहतः, राम। त्रिशिराः अतिकायः देवान्तकः नरान्तकः—यद्भाग्येन एते बलिनः निशाचराः त्वया हताः, राम। कुम्भनिकुम्भौ, भीषणदर्शिनौ राक्षसौ, कुम्भकर्णस्य पुत्रौ, त्वया रणाङ्गणे निहतौ, राम। युद्धोन्मत्तमत्तौ च, कालान्तकसमौ, यज्ञकोपः च, बलवान् धूम्राक्षः नाम राक्षसः—" "एते अस्त्रशस्त्रकुशलाः, घोरवधसंयुक्ताः, यद्भाग्येन त्वया मृदिताः बाणैः यमसमानैः। यद्भाग्येन त्वं एकलः राक्षसेन्द्रेण, देवैरपि अदुष्प्राप्येण, युद्धं कृत्वा विजयी अभूः। रावणस्य युद्धे पराजयः न कदापि दृष्टः, तथापि यद्भाग्येन त्वया एकलः स पुत्रः निहतः।" "यद्भाग्येन त्वं तस्मात् मुक्तः, महाबाहो, यः कालसंकाशः आसीत्; शत्रुघ्न, त्वया सुरारिः विजितः। इन्द्रजितः हतः इति श्रुत्वा वयं सर्वे हृष्टाः—सर्वभूतैः अजेयः, युद्धे महायोगविभूषितः। इन्द्रजितः हतः इति श्रुत्वा, वयं विस्मिताः।" "एते च अन्ये च बहवः राक्षसाः, कामरूपिणः, यद्भाग्येन त्वया हताः, रघुवंशवर्धन। वीर, त्वया एषः पुण्यः सौम्यः च अभयदानं दत्तम्।" इति तैः शुद्धचित्तैः मुनिभिः उक्तं श्रुत्वा, रामः परमविस्मितः सञ्जातः, कृताञ्जलिः प्रोवाच। "भगवन्तः, कुम्भकर्णरावणयोः महाबलिनोः निशाचरयोः तिरस्कृत्य, किं रावणस्य पुत्रः एव प्रशस्यते? महोदरः प्रहस्तः च राक्षसः विरूपाक्षः, प्रमत्तः च, दुर्जयः देवान्तकनरान्तकौ च—" "अतिकायः त्रिशिराः च निशाचरः धूम्राक्षः, सर्वे च महाबलिनः—एतान् अपि अतिक्रम्य, किं रावणस्य पुत्रः एव स्तूयते? किमस्य बलं, वीर्यं, पराक्रमः वा? किं कारणं येन सः रावणात् अधिकः? यदि श्रोतुम् उचितम्, न आज्ञापयामि; यदि न गोपनीयम्, श्रोतुम् इच्छामि—वदतु।" "इन्द्रः अपि येन जितः—कथं सः वरं प्राप्तवान्? कथं च सुतः बलवत्तरः, न तु रावणः स्वयम्? कथं युद्धे पित्रा अतिशयः, कथं सः राक्षसः इन्द्रजित् अभवत्? वरदानं च तस्य कथय, मुनिश्रेष्ठ, सर्वं पृच्छामि।" एवं महात्मनः राघवस्य वचः श्रुत्वा, कुम्भयोनी तपसा दीप्तः रामाय एवमुवाच। "शृणु, राम, तस्य कर्मणः, महत् तेजः बलं च; येन सः शत्रून् निहत्य अपि, तैः एव शत्रुभिः न शक्यः हन्तुम्।" "अधुना राघव, रावणस्य वंशं जन्म च, वरं च यः तस्मै दत्तः, कथयामि। कृतयुगे, राम, प्रजापतेः पुत्रः, ब्रह्मर्षिः पुलस्त्यः नाम, पितामहसमः आसीत्।" "तस्य धर्मस्य वा गुणस्य वा पूर्णवर्णनं न शक्यते; नाममात्रेण प्रजापतेः पुत्रः इति पर्याप्तम्। सः प्रजापतिसुतः देवैः प्रियः, शुद्धगुणैः तुष्टः, सर्वं जगत् तस्मिन् महात्मनि हृष्यति।" "सः धर्मनिष्ठया, महद् मेरोः पार्श्वे तृणविन्द्यस्य आश्रमे, तत्र स्थित्वा, तपःकारणात् उपविष्टः। स धर्मात्मा, यमः आत्मसंयमेन स्वाध्यायपरः, तस्य आश्रमं सम्प्राप्तः, कन्यकाः तं विघ्नयितुं आरब्धाः।" "देवकन्याः, नागकन्याः, राजर्षिकन्याः, विहंगमानाः अप्सरः च तत्र आगच्छन्। तस्य वनस्य रमणीयत्वात्, सर्वकाले सुखकरत्वात्, ताः कन्यकाः तत्र क्रीडन्त्यः आगच्छन्।" "तस्य स्थले रमणीयत्वात्, द्विजः पुलस्त्यः तत्र वसन्, गायनवादननृत्यैः, ताः निर्दोषाः कन्यकाः तपसि स्थितं मुनिं व्यथयन्ति।" "ततः, कोपसम्भृतः स महातेजाः ऋषिः शप्तवान्—'या काचित् मम दृष्टिपथं आगमिष्यति, सा पुत्रिणी भविष्यति।'" "ताः सर्वाः तं महात्मनः वचनं शिरसि कृत्वा, ब्राह्मणशापभयात्, तं देशं न उपेयुः।