ततः तैः रूपमन्तरैः वानरैः, यथेष्टं रूपधारिभिः, मानवाकारं गृहीत्वा हर्षपूर्णाः, भरतस्य कुशलं पृच्छन्ति स्म। ततः धर्मिष्ठेषु श्रेष्ठः बलवान् भरतः वानरराजं सुग्रीवं आलिङ्ग्य तं सम्बोधितवान्। “सुग्रीव, त्वं अस्माकं चत्वाराणां भ्रातृणां पञ्चमः भ्राता अभवः; स्नेहात् मित्रता जायते, विश्वासघातः शत्रुत्वं सूचयति।” इत्येवम् उक्त्वा भरतः विभीषणं सान्त्वनवचनैः सम्बोधितवान्—“तव साहाय्येन, सौभाग्येन, अतिदुष्करं कार्यं साधितम्।” तस्मिन्नवे, शत्रुघ्नः रामलक्ष्मणयोः प्रणम्य, सीतायाः पादौ सम्यक् नमस्कृत्य, वीरः यथायोग्यं सम्मानं प्रदत्तवान्। रामः ततो मातरं शोकात् कृशां, शोकक्लिष्टां, उपगम्य, तस्याः पादौ गृहीत्वा, हृदयम् हर्षेण पूरयामास। ततः सुमित्रां, कीर्तिमतीं कैकेयीं च नमस्कृत्य, सर्वाः मातरः पुरोहितं च उपगम्य अभिनमस्कृतवान्। ततः सर्वे नागरिकाः अञ्जलिं कृत्वा रामं वदन्ति स्म—“स्वागतम्, महाबाहो! कौसल्यायाः हर्षवर्धन!” भरतस्य ज्येष्ठः भ्राता नागरिकैः अञ्जलिपुटैः समर्पितैः सहस्राणि पश्यति स्म, तानि विकसितपद्मानि इव दृष्टानि। ततः धर्मवित् भरतः रामपादुकौ गृहीत्वा, ताः राजपादयोः न्यवेदयत्। तस्मिन्नवे, भरतः अञ्जलिं कृत्वा रामं वदति—“एतद् सर्वं राज्यं, यद् मया धारितम्, तव पादयोः पुनः समर्पयामि।” “अद्य मम जन्म सफलम्, हृदयस्य स्पृहाः पूर्णाः, यत् त्वां, राजानम्, अयोध्यायाम् पुनः दृष्टवान्। कोशं, भाण्डागारं, राजगृहं, सेनां च निरीक्षस्व; तव शक्त्या सर्वं दशगुणं वर्धितम्।” भरतस्य भ्रातृस्नेहपूर्णं वचनं श्रुत्वा, वानराः अश्रूणि मुमुचुः, तथा विभीषणोऽपि राक्षसः। ततः हर्षात् राघवः भरतं गोदाम् आरोप्य, सेनया सह, दिव्येन विमानेन भरताश्रमं प्रति जगाम। भरताश्रमं आगत्य, राघवः सेनया सह उत्तमात् विमानात् अवतीर्य, भूमौ स्थितवान्। तस्मिन्नवे, रामः तस्मै उत्तमाय विमानाय वदति—“वैश्रवणं वह, त्वं गन्तुं अनुमतिः अस्ति।” रामस्य अनुमत्याः पश्चात्, अप्रतिमं विमानं उत्तरदिशं प्रययौ, धनाध्यक्षस्य निवासं प्रति। दिव्यं पुष्पकं विमानं, यद् राक्षसेन हृतम्, रामाज्ञया शीघ्रं कुबेरं प्रति जगाम। राघवः, इन्द्रः इव बृहस्पतिना पुरोहितेन सह, स्वस्य पुरोहितं मित्रं च पादौ सम्यक् दब्ध्वा, तेन सह पृथक् शोभनमासनं, बलसम्पन्नं, उपविष्टः। शृणु, शुभमाशिषं, युद्धकाण्डस्य एकशतं अष्टविंशतिः सर्गः, वल्मीकिरामायणे। ततः कौसल्यायाः हर्षवर्धनः भरतः, अञ्जलिं शिरसि स्थाप्य, ज्येष्ठं भ्रातृं रामं, सत्यवीर्यं, सम्बोधितवान्—“माता सम्मानिता, राज्यं मया लब्धम्; तद् त्वया यथा दत्तम्, पुनः तव समर्पयामि। एकस्य दृढस्य वृषभस्य महान् भारः युक्तः, अहम् वत्सः इव, न शक्तः तं भारं धारयितुम्। यथा महान् जलप्रवाहः तटबन्धं भङ्क्त्वा, राज्यं दुर्बलम्, भग्नं, अविद्रुतम् इति मन्ये। यथा कौकः अश्वस्य वा हंसस्य मार्गं अनुगन्तुं न शक्नोति, तथैव अहम्, वीर, शत्रुसूदन, तव मार्गं अनुगन्तुं न शक्नोमि। यथा गृहान्तः स्थितः वृक्षः, महतः शाखाः, कठिनः आरोहणाय, पुष्पितः सन्, फलं न ददाति; तस्यारोपकस्य प्रयोजनं न सिध्यति। एषा दृष्टान्तः, महाबाहो, अर्थं त्वं बोधय; नराधिप, यदि त्वं अस्माकं स्वामी, नोत्तिष्ठस्व नोऽधिष्ठानं कुरु। अद्य विश्वं त्वां, राघव, अभिषिक्तं, मध्याह्नसूर्यवत् दीप्तिमन्तं पश्यतु। नगाडीनां, वाद्यगीतानां, सुवर्णनूपुराणां शब्दैः, त्वं जागरय, विश्रान्तिं कुरु। यावत् चक्रं वर्तते, यावत् भूमिः स्थिता, तावत् त्वं अस्मिन् लोके राज्यं धारय। भरतस्य वचनं श्रुत्वा, रामः, शत्रुनगरजयः, “एवं भवतु” इति अनुमोद्य, शोभनमासनं उपविष्टः। ततः शत्रुघ्नस्य आज्ञया, कुशलाः शौचकाराः, सौम्यहस्ताः शीघ्रगामिनः, राघवम् उपसृत्य स्थिताः। प्रथमं, भरतः स्नानं कृत्वा, महाबलः लक्ष्मणः, वानरराजः सुग्रीवः, राक्षसराजः विभीषणः च स्नाताः। रामः, जटाः शुद्धाः कृत्वा, स्नातः, विविधमाल्यानुलेपनैः भूषितः, शोभनवस्त्रधारी, तेजसा दीप्तः स्थितः। वीरः, इक्ष्वाकुवंशवर्धनः, रामलक्ष्मणयोः शोभायुक्तं अभिषेकसज्जीकरणं विधाय, तौ श्रीसम्पन्नौ कृतवान्। सर्वाः दशरथस्य पत्न्यः, साध्वीः, सौम्याः, सीतायाः अभिषेकसज्जीकरणं स्वयम् विधाय, तद् रम्यं कृतवन्त्यः। कौसल्या, पुत्रस्नेहपूर्णा, सर्वासु वानरपत्नीषु, साभरणं अलङ्कारं विधाय, ताः शोभायुक्ताः कृतवती। शत्रुघ्नस्य आज्ञया, सुमित्रः सारथिः, सम्यक् युक्तं रथं, सर्वगुणसम्पन्नं, उपनयत्।