रथगजाश्वेभ्यः समुत्सृज्य भूमौ समागताः सर्वे जनाः तं रामं विमानस्थं नभसि स्थितमिव चन्द्रमण्डलमवलोकयन्तः तिष्ठन्ति स्म। तत्र भरतः प्रहृष्टमानसः, अञ्जलिं कृत्वा, राघवस्य पुरतः स्थित्वा, पाद्य-अर्घ्येन च तं सम्यक् पूजयामास। ब्रह्मणः मनसा निर्मिते दिव्ये विमानवर्ये, भरताग्रजः रामः, विशालनेत्रः, इन्द्रवज्रधारिणमिव देवमिव विराजमानः दृष्टः। ततः भरतः विमानस्य अग्रभागे स्थितं भ्रातरं रामं मेरुशिखरे स्थितमिव आदित्यं, प्रणम्य, सस्मार। तदा रामानुज्ञया हंसयुक्तं तद्दिव्यं विमानं त्वरितमवतीर्य भूमौ स्थितम्। तत्र सत्यवीर्यः भरतः तद्विमानमारोह्य, हृष्टचित्तः राममुपसृत्य, पुनः प्रणम्य तमभ्यर्चयत्। काकुत्स्थकुलोत्पन्नः रामः, दीर्घकालात् भ्रातरं समुपलभ्य, प्रमुदितः भरतं स्वाङ्के समारोप्य समालिङ्गयत्। ततः शत्रूनां दाहकः रामः, लक्ष्मणं वैदेहीं च समीपमुपेत्य, हृष्टः, 'भरत' इति नाम्ना तौ सम्बोधितवान्। केकयीपुत्रः भरतः सुग्रीवं, जाम्बवन्तं, ततोऽङ्गदं, मैनद्विविदनीलृषभान् च सम्यक् परिष्वज्य तान् स्नेहेन अभ्यनन्दत्। सुषेणं नलं गवाक्षं गन्धमादनं शरभं पनसं चापि समन्ततः परिष्वज्य स्नेहं प्रदर्शयामास। ततः सर्वे वानराः कामरूपिणः मानवस्वरूपाणि धारयित्वा, मुदिताः, भरतस्य कुशलं पप्रच्छुः। ततः धर्मज्ञः महाबलः भरतः, वानराधिपतिं सुग्रीवं परिष्वज्य, सस्नेहं वाक्यमुवाच— "सुग्रीव, अस्माकं चतुर्णां मध्ये त्वं पञ्चमः भ्राता अभवः। स्नेहात् सौहार्दं जायते, विश्वासभङ्गात् रिपुत्वं।" अनन्तरं भरतः विभीषणं सान्त्वपूर्वकं वचोऽब्रवीत्— "त्वया सहाय्येन दुष्करं कर्म कृतमस्ति, सौभाग्येन।" शत्रुघ्नस्तदा रामलक्ष्मणयोः पादौ वन्द्य, सीतायाः पादौ सम्यक् प्रणम्य, वीर्यशाली सम्यक् सन्मानमकरोत्। रामः दुःखशोकक्लिष्टां जननीं कौसल्यां समीपमुपेत्य, प्रणम्य, तस्याः पादौ गृहीत्वा, हृदयमुदारयत्। ततः सुमित्रां विशुद्धां कैकेयीं च प्रणम्य, सर्वाः मातरः पुरोहितं च अभ्यगच्छत्। सर्वे जनाः अञ्जलिं कृत्वा, "स्वागतमस्तु, राम, कौसल्यानन्दवर्धन!" इति वदन्तः तिष्ठन्ति स्म। भरताग्रजः रामः, सहस्रशः सम्यगञ्जलिपुटान् जनानां पश्यन्, विकसितपद्मानिव तान् दृष्ट्वा हृष्टः। ततः धर्मज्ञः भरतः रामपादौ सम्यक् संन्यस्य, तस्य पादयोः पादुकां न्यवेशयत्। तत्रैव भरतः अञ्जलिं कृत्वा राममुवाच— "यदिदं राज्यं मयि नियुक्तम्, तत् त्वमेव पुनः प्रतिगृहाण।" "अद्य मे जन्म सफलम्, अद्य मे मनःप्रीतिः सिद्धा, यतोऽहं त्वां राज्यं प्रतिनिवृत्तं पश्यामि।" "कोशं च निचयांश्च गृहं च चतुरङ्गबलं च निरीक्षस्व; मया तव शक्त्या सर्वमिदं दशगुणितं कृतम्।" भरतस्य भ्रातृस्नेहपूर्णं वचनं श्रुत्वा, वानराः स्नेहात् अश्रूणि मुमुचुः, विभीषणोऽपि राक्षसः तथैव अश्रूणि स्रावयामास। तदा राघवः महोत्साहात् भरतं स्वाङ्के समारोप्य, सेनया सहितः विमानमास्थाय, भरताश्रमं प्रति प्रस्थितः। तत्र सेनया सहितः राघवः विमानात् अवतीर्य भूमौ स्थितः। तदा रामः तस्मै विमानवराय वचनमुवाच— "कुबेरं वह, त्वां विसृजामि।" रामानुज्ञया स दिव्यः विमानः, प्रतिदक्षिणं कुबेरभवनं प्रति प्रस्थितः। पुष्पकं तद्विमानं, राक्षसेन हृतं, रामाज्ञया शीघ्रं कुबेरं प्रति जगाम। ततः राघवः, देवराज इव बृहस्पतिना सह, स्वपुरोहितस्य पादौ सम्यक् प्रणम्य, तेन सह पृथक् दिव्ये आसने उपाविशत्। अथ शृणु, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना कृतायां युद्धकाण्डे, शुभं श्लोकं— एकशतमष्टविंशतितमं सर्गं। तत्र कौसल्यानन्दवर्धनः भरतः, अञ्जलिं शिरसि कृत्वा, सत्यवीर्यं राममुपेत्य वचनमुवाच— "माता मया पूजिता, राज्यं च मयि समर्पितम्; तदिदानीं त्वमेव पुनः गृहाण।" "यथा बलवतः एकस्य वृषभस्य महद्भारं युक्तं, तथा अहं बालेन वत्सेन इव न शक्नोमि तद्भारं वोढुम्।" "यथा महाप्लवेन भग्नबन्धः सेतुर्न स्थिरः, तथा राज्यं दुर्बलवद्धि पश्यामि।" "यथा काकः न अश्वस्य वा हंसस्य मार्गं अनुसरति, तथा अहं त्वां न अनुसरितुं शक्तः।" "यथा गृहान्तः स्थापितवृक्षः, महान्तः, दुर्ग्राह्यः, विस्तीर्णशाखः, सञ्जातपुष्पः अपि फलवर्जितः, तस्यारोपणस्य प्रयोजनं न सिध्यति।" "एषा दृष्टान्तकथा, महाबाहो, त्वया अर्थः ज्ञातव्यः; नः स्वामी यदि असि, नः सेवकान् अस्मान् नायय।" "अद्य जगत् त्वां राघव, अभिषिक्तं, द्युतिमन्तं, मध्याह्नसूर्यवत् तेजसा दीप्तं, द्रष्टुं अर्हति।" एवं स्नेहसम्पन्नैः भ्रातृभिः, मातृभिः, वानरैश्च, विभीषणेन च, रामः पुनरायोध्यां प्रविश्य, सर्वैः प्रियजनैः सहितः, राज्ये प्रतिष्ठां प्राप्नोत्।