रामः नन्दिग्रामस्य समीपे पुष्पितान् वृक्षान् अभिगम्य दृष्टवान्, येषां सौन्दर्यं देवराजस्य रम्यवाटिकायाः वृक्षेषु चैत्तरथस्य वृक्षेषु च तुल्यं बभूव। तत्र, अयोध्यायाः एकस्य क्रोशस्य अन्तरे, स महिलाः पुत्रैः पौत्रैः सह अलङ्कृताः प्रमुदिताः च दृष्टवान्। तत्रैव भरतः, भ्रातृवियोगदुःखेन कृशः शोकसन्तप्तः, जटिलः मलिनाङ्गः तपस्वी वसनं चीराजिनं च धारयन्, फलमूलभोजनः, निग्रहवान् धर्मनिष्ठः, उन्नतजटाधारी, भूषितवसनः, तत्र वसति स्म। भरतः, शुद्धचित्तः, ब्रह्मर्षिसमप्रभः, रामपादुकाः पुरः स्थापयित्वा भूमिं शासनं कृतवान्। स सर्ववर्णरक्षणाय, मन्त्रिभिः शुद्धबुद्धिप्रधानैः पुरोहितैः च परिचर्यमाणः, प्रमुखैः सैन्यपतिभिः काञ्चनवर्णधारिभिः, काषायवस्त्रधारिभिः च सह आसीत्। तस्य नगरवासिनः धर्मनिष्ठाः, तं राजकुमारं चीराजिनधारिणं न भोक्तुम् इच्छन्ति स्म; तं धर्मस्वरूपं आत्मनः अधिष्ठानं यथा शरीरं, तद्वत् स्नेहेन पालयन्ति स्म। हनुमान् मारुतात्मजः, अञ्जलिं कृत्वा, वाक्यं उवाच— "यस्य दुःखेन त्वं दण्डकारण्यवासिनं चीरजटिलं शोकसन्तप्तं स्मरस्य—" "काकुत्स्थस्य तव शोकस्य कारणं, स तव कुशलं प्रेषितवान्। अहं तुभ्यम् हर्षजनकं वार्तां आनयामि; तव घोरं शोकं त्यज।" "एतेनैव क्षणेन त्वं रामेण सह मिलिष्यसि; स रावणं हत्वा मैथिलीं पुनः प्राप्तवान्।" "स लक्ष्मणेन महाबलिना, सीता वैदेह्या च सह, महेन्द्रस्य शचीवत्, पूर्णकामः रामः समागतः।" हनुमता एवं उक्ते, कैकेयीपुत्रः भरतः हर्षात् भूमौ पतितः, प्रमोदात् मूर्चितः। क्षणात् उत्थाय, राघवस्य भ्राता, आत्मानं संयम्य, प्रियं वचनं वदन्तं हनुमन्तं अभ्यभाषत्। सौभाग्यसम्पन्नः भरतः, हर्षात् कपिं आलिङ्ग्य, प्रमोदजनितं अश्रुपातं तस्य गात्रे सिञ्चितवान्। "देवो वा मानवो वा, त्वं करुणया अत्र आगतः; सौम्य, हर्षजनकं वार्तां दत्त्वा, तुभ्यं यथोचितं दानं ददामि।" "शतसहस्रं गाः, शतं उत्तमानि ग्रामाणि, षोडश कन्याः कर्णाभरणभूषिताः, सदाचारसम्पन्नाः, तुभ्यं ददामि।" "काञ्चनवर्णाः, सुग्रीवमुख्याः, सौम्यमुख्याः, सर्वाभरणभूषिताः, कुलीनजन्मनः, तव सन्ति।" रामागमनवार्तायाः श्रवणेन, भरतः कपिवीरस्य अद्भुतं कार्यं विस्मयेन प्राप्य, हर्षात् रामदर्शनलोलुपः पुनः हर्षात् वचनं प्रोवाच। शृणु, षड्विंशत्युत्तरशततमं सर्गं। बहूनि वर्षाणि, यदा रामः महावने गतः, तदा अहं स्वामिनः कीर्तेः हर्षजनकं वार्तां श्रोतुम् आकाङ्क्षितवान्। "प्रियजनस्य जीवितदर्शनं शतवर्षात् अपि अधिकं हर्षजनकं," इति पुरातनं वचनं मे शुभं प्रतीतं। राघवस्य कपिभिः सह मिलनं कथं अभवत्? केषु देशेषु, केषु स्थितिषु? सत्यम् आचक्ष्व। राजकुमारस्य प्रश्नानुसारं, उत्तमासने स्थितः हनुमान् वनस्थस्य रामस्य सर्वाणि कर्माणि आचष्ट। तव मातुः द्वौ वरौ लब्ध्वा रामस्य वनवासः, दशरथस्य पुत्रशोकात् निधनं, तव राजमहालयात् दूतैः शीघ्रं आह्वानं, अयोध्यागमनं, राज्ये अनिच्छा— इत्येतत् सर्वं कथितवान्। चित्रकूटगिरिं गत्वा, त्वं शत्रुनाशनः, धर्मनिष्ठं भ्रातरं राज्ये स्थापयितुम् आमन्त्रितवान्। राजाज्ञया राज्यत्यागः, पादुकाः गृहीत्वा पुनः प्रत्यागमनं— इदं सर्वं त्वया ज्ञातं; यत् तव गमनानन्तरं जातं, तत् शृणु। त्वया गत्वा, वनं मेघमृगपक्षिभिः पूर्णं, अत्यन्तं शून्यं दीनं च अभवत्। ततः, गजसिंहव्याघ्रमृगैः भीषणा दण्डकारण्यं, निर्विशेषं विस्तीर्णं रामः प्रविष्टवान्। तत्र भ्रातरौ घनवनं गच्छन्तौ, विराधः भीमस्वनः प्रकटितः। तं गर्जन्तं, बाहुं उद्धृत्य, शिरः नमयित्वा, गजं यथा, गर्ते निक्षिप्तवन्तौ। तत् दुष्करं कर्म कृत्वा, रामलक्ष्मणौ सायं शरभङ्गाश्रमं गतम्। शरभङ्गस्य स्वर्गारोहणानन्तरं, रामः सत्यवीर्यः, सर्वान् ऋषीन् अभिवाद्य, जनस्थानं अभ्यगच्छत्। ततः, शूर्पणखा नाम स्त्री रामस्य समीपं आगता; रामस्य आज्ञया, लक्ष्मणः शीघ्रं उत्थाय, खड्गं गृहीत्वा, तस्याः कर्णनासे छिन्नवान्। चतुर्दशसहस्रं भीषणराक्षसान्, युद्धमध्ये रामलक्ष्मणाभ्याम् सह, महात्मा राघवः निहन्ति स्म। चतुर्थभागे दिवस्य, तपोविघ्नकराः बलवन्तः राक्षसाः सर्वे निहताः। दण्डकारण्यनिवासिनः राक्षसाः युद्धे राघवेण हताः, खरः अपि संग्रामे निहतः।