हनुमन्तं वायुपुत्रं रामः सस्नेहं प्रोवाच—"त्वया, कपिवर, तस्य भावमभिप्रायं च विज्ञाय, यावत्सम्यक् न गच्छामः, तावत् शीघ्रं प्रत्यागन्तव्यम्।" तं तथा समादिश्य, वायुसूनुः हनुमान् मानुषं रूपमास्थाय, अयोध्यां प्रति शीघ्रगमनाय प्रस्थितः। स हनुमान् वेगेन प्लुत्वा, गरुड इव श्रेष्ठं पन्नगं गृहीतुं धावमानः, पितृपथं च विहङ्गाधिपस्य रम्यं वेश्म च अतिक्रम्य, गङ्गायमुनयोः संगमं महदतीत्य, श्रृङ्गवेरपुरं प्राप्य, गुहं समागम्य, हृष्टः शुभानि वचनानि व्याजहार। "तव मित्रं ककुत्स्थवंशसम्भूतं रामं धर्मवीर्यसम्पन्नं, सीतया लक्ष्मणेन च सह, स्वस्ति वदति। अत्रैव पञ्च रात्राणि स्थातव्यम्, यथामुनिना निर्दिष्टं, भरद्वाजस्य च अनुमत्याऽनु, राघवः द्रष्टव्यः।" इत्युक्त्वा, तेजस्वी बलवान् हनुमान्, प्रमोदसंयुक्ततनुः, वेगेन पुनः उत्प्लुत्य शीघ्रं गन्तुं प्रवृत्तः। स रामस्य स्नानस्थलं, शुष्कनदीं, गोमतीं पशुगणैः सहितां, भीमं शालवनं च दृष्टवान्। सहस्रशः जनसमूहान्, सुभूमिं ग्रामांश्च अपश्यत्। दीर्घं मार्गं क्षिप्रमतीत्य, कपिसत्तमः, नन्दिग्रामस्य निकटे पुष्पिततरून् ददर्श—ते वृक्षाः इन्द्रस्य रम्यवने यथवा चैत्ररथे इव बभुः। तत्र, अयोध्याया एकक्रोशपर्यन्ते, स्त्रियः पुत्रैः पौत्रैश्च सहिताः, अलङ्कृताः प्रमुदिताश्च ददर्श। तत्रैव, भरतं कृशं दुःखार्तं तपस्विनं ददर्श—मूर्ध्नि जटिलं, मलिनाङ्गं, भ्रातृविपत्त्या क्षीणं, फलमूलभोजनरतं, जितेन्द्रियं, धर्मनिष्ठं, वल्कलाजिनवसनं, जटामण्डलधरं, शमशुद्धचित्तं, ब्रह्मर्षिसमतेजसं, पादुकां पुरतः स्थाप्य भूमिं पालयन्तं। स चतुर्वर्ण्यस्य रक्षिता, मन्त्रिभिः शुद्धबुद्धिभिः ऋत्विग्भिश्च सेव्यमानः, प्रधानसैन्यैः, काषायवासोभूषितैः, उपास्यमानः। तस्य प्रजाः धर्मनिष्ठाः, तं राजपुत्रं वल्कलाजिनधारिणं न भोगायैच्छन्, धर्ममूर्तिमिव आत्मनः देहमिव च पूजितवन्तः। हनुमान् वायुपुत्रः, कृताञ्जलिः, इदं वचनमुवाच—"यं त्वं दण्डकावने वल्कलजटिलं शोचसि, स ककुत्स्थः स्वस्ति ते वदति। अहं तव प्रियवार्ताम् आनयामि, महाबाहो, घोरं शोकं त्यज।" "अद्यैव तव भ्राता रामः, रावणं हत्वा मैथिलीं च पुनराप्त्वा, लक्ष्मणेन महातेजसा, वैदेह्या च शोभनया, शक्रीव शचीसमेता, सिद्धार्थः सखिभिः सह आगच्छति।" एवमुक्ते हनुमता, कैकेयीपुत्रः भरतः, हर्षवेगेन भूमौ पतितः, प्रमोदात् मूर्च्छितश्च। क्षणादुत्थाय, आत्मनं संयम्य, प्रियं वदन्तं हनुमन्तं प्रत्युवाच। सौम्यः भरतः, हर्षविष्फारितलोचनः, कपिं परिष्वज्य, प्रमोदाश्रुभिर्भूरि सिक्तवान्। "देवो वा मानुषो वा त्वं, अनुकम्पया अत्र आगतः। सौम्य, एषा प्रियवार्ता यत् त्वया दत्ता, तव योग्यं दानं दास्यामि।" "शतसहस्रं गावः, शतं ग्रामाणां श्रेष्ठानाम्, षोडश कन्याः कुण्डलधारिण्यः, कुलीनाः चारुवृत्तयः, त्वदीयाः। सुवर्णवर्णाः, सुस्निग्धनासिकाः, शशिसममुख्यः, सर्वाभरणभूषिताः, कुलसम्भूताः स्त्रियः तव।" रामागमनश्रवणेन, राजपुत्रः कपिवीरस्य अद्भुतां वार्ताम् आश्रित्य, विस्मयमगात्, हर्षेण पूर्णः, रामदर्शनकाङ्क्षया पुनः प्रमुदितः वचनमुवाच— "शृणु, षड्विंशत्यधिकशततमः सर्गः। बहूनि वर्षाणि, यदा प्रभुः महावने गतः, तदा प्रभोः कीर्तेः प्रियवार्तां श्रोतुम् इच्छामि। सत्यं हि पुरावचनं मे शुभम् इव दृश्यते—'प्रियदर्शनात् जीवतः शतसंवत्सरं सुखतरम्।' कथं राघवस्य कपिभिः सह संगमः अभूत्? कुत्र देशे, कथं च सञ्जाता? सत्यं मे वद।" एवं पृष्टः राजपुत्रेण, उत्तमासने उपविष्टः, हनुमान् ततः रामस्य सर्वाणि वनकृत्यानि न्यवेदयत्। स कथयामास—"तव जनन्याः द्वाभ्यां वरदानेन रामस्य प्रव्रजनम्, दशरथस्य पुत्रशोकात् निधनम्; त्वं राजगृहात् दूतैः शीघ्रं आहूतः, अयोध्याम् आगत्य राज्ये अनिच्छा; चित्रकूटगिरिं गत्वा, रिपुघ्नः, धर्मनिष्ठं भ्रातरं राज्ये स्थापयितुम् आमन्त्रितवान्; राजाज्ञया त्वया राज्यत्यागः कृतः, पादुकां गृह्य पुनः प्रत्यागतः।" "एतत् सर्वं, महाबाहो, त्वया ज्ञातमेव; यदनन्तरं जातम्, तच्छृणु। यदा त्वया गतम्, तदा स वनं, मेघमृगद्विजाकीर्णम्, परमशून्यं व्यथितमिव बभूव।