सुग्रीवेण सह त्वया सख्यं कृतमिति स्मर्यते, तत्र वालिनं त्वया निहतम्। वैदेह्याः अनुसंधानं च, मारुतात्मजस्य कर्माणि च, सर्वमेतत् घटितम्। यदा वैदेही लब्धा, तदा नलेन सेतुर्निर्मितः। ततः कपिसेनापतिभिः प्रमुदितैः लङ्का दग्धा। रावणः अपि, स्वपुत्रबन्धुसचिवबलयान्वितः, स्वबलमदेन गर्वितः, त्वया युद्धे निहतः। स देवशत्रुः रावणः हतः सति, देवैः सह संगमः जातः, वरः च ते प्रदत्तः। एतत्सर्वं मया तपसा ज्ञातम्, धर्मप्रिय, यत् मे शिष्याः नगरात् आगत्य वार्ताः निवेदयन्ति। अहम् अपि ते वरं दास्यामि, वीरश्रेष्ठ, अतिथिसत्कारं गृहाण, श्वः त्वं अयोध्यां यास्यसि। तं वचनं शिरसा वन्द्य, रामः कृताञ्जलिः, प्रमुदितः प्रत्युवाच—एवं भवतु इति, वरं च याचितवान्। सर्वे वृक्षाः, नित्यफलदाः, मधुप्लुताः अपि, अमृतगन्धिविविधफलसम्पन्नाः भवन्तु। अयोध्याम् यावत् मार्गे एवं वृक्षाः सन्तु, भगवन्—इति यदा प्रतिज्ञातम्, तदा तस्यैव वचनेन सहसा— दिव्यवृक्षसदृशाः, फलहीनफलिनः, पुष्पहीनपुष्पिताश्च वृक्षाः तत्र समुत्पन्नाः। शुष्कवृक्षाः अपि पत्रयुक्ताः, मधुप्लुतवृक्षाश्च, सर्वतः त्रियोगणपरिमाणे यावत् मार्गे, एवं दृश्यन्ते। तदा कपिसत्तमाः, परमप्रीताः, यथेष्टं सहस्रशः दिव्यानि फलानि भक्षयन्ति, स्वर्गलाभिन इव। अथ शृणुत सर्गं पञ्चविंशत्यधिकशततमम्। इति श्रीमद्वाल्मीकीयेषु रामायणे युद्धकाण्डे पञ्चविंशत्यधिकशततमः सर्गः समाप्तः। ततः अयोध्यां दृष्ट्वा, राघवः प्रियजनाभिलाषी, चिन्तयितुम् आरब्धवान्। ततः रामः शीघ्रकर्मा, मनसि निश्चित्य, वानरान् निरीक्ष्य, बुद्धिमन्तं हनूमन्तं वानरश्रेष्ठं उवाच— शीघ्रं गच्छ अयोध्यां, वानरश्रेष्ठ, राजभवने जनस्य कुशलं शीघ्रं विज्ञाय। शृङ्गवेरपुरं प्राप्त्वा, वनवासिनं निषादाधिपतिं गुहम् उपसंगम्य, मम कुशलं तस्मै निवेदय। गुहः यदा शृणोति यत् अहं कुशलः, निरामयः, दुःखरहितः अस्मि, तदा सः मम स्वसमानः मित्रम्, प्रमुदितः भविष्यति। गुहः, निषादराजः, प्रमुदितः, तव अयोध्यामार्गं, भरतस्य च स्थितिं, निवेदयिष्यति। भरताय अपि कुशलं निवेदय, मम कार्यसिद्धिं, सीतया लक्ष्मणेन च सह आगमनं, विज्ञापय। सर्वं च कथय—ममैव सीताहरणं बलवता रावणेन, सुग्रीवेण सह सख्यं, वालिनः च युद्धे वधम्। मैथिल्याः अनुसंधानं, महदाप्लव्यमानं सागरं तीर्त्वा, तस्याः प्राप्तिं च निवेदय। समुद्रस्य समीपगमनं, सागरदर्शनं, सेतुबंधं, रावणवधं च वर्णय। इन्द्रब्रह्मावरुणैः दत्तान् वरान्, महादेवस्य च प्रीतिम्, पितरं च मम संगमं निवेदय। भरताय शंस—अहं प्राप्तः अस्मि, राक्षसराजेन, वानरेन्द्रेण च सह। शत्रुगणान् विजित्य, अतुलां कीर्तिं लभमानः, रामः, कार्यसिद्धः, महाबलैः मित्रैः सह आगच्छति। एतत् श्रुत्वा, यत् यत् भावः भरतस्य स्यात्, तत् सर्वं निरीक्ष्य, मम निवेदय। भरतस्य चेष्टां, मनोऽभिलाषं, वक्त्रविलोकनवाक्यैः विज्ञाय, सर्वं ज्ञातुम् अर्हसि। कस्य मनः न प्रवर्तेत पितृपरम्परागतां समृद्धां, गजाश्वरथसमाकीर्णां राज्यलक्ष्मीं प्रति? यदि भरतः महात्मा, राज्ये स्वार्थं इच्छेत्, तदा रघुनन्दनः एव सर्वां पृथिवीं पालयतु। वानर, तस्य भावं निर्णीय, नातिदूरे गच्छन् शीघ्रं प्रत्यागच्छ। एवं रामेण समादिष्टः हनुमान्, मारुतात्मजः, मानुषं रूपं धारयित्वा, शीघ्रं अयोध्यां प्रति प्रस्थितः। स हनुमान्, मारुतसुतः, गरुड इव श्रेष्ठं पन्नगं गृहीतुं यथा, वेगेन उत्पपात। पितामहानां मार्गं, पक्षिराजस्य रम्यं निवासं, गङ्गायमुनयोः संगमं महदतीत्य, शृङ्गवेरपुरं प्राप्तः। तत्र गुहं समागम्य, महाबलः हनुमान्, हृष्टः, शुभं वचनम् उवाच— तव मित्रं काकुत्स्थवंशसम्भूतः रामः, सत्यवीर्यः, सीतया लक्ष्मणेन च सह, तव कुशलं प्रेषितवान्। पञ्चरात्राणि अत्र स्थित्वा, मुनिना उपदिष्टः, भरद्वाजस्य अनुमत्याः, राघवः अत्र द्रष्टव्यः। एवमुक्त्वा, महाबलः हनुमान्, हर्षसमाकुलतनुः, अतिवेगेन उत्पत्य, शीघ्रं प्रतिपेदे। स रामतीर्थं, सिक्तवेलां नदीं, गोमतीं गोसङ्घातसमाकीर्णां, भीमं शालवनं च दृष्टवान्।