रामः भरद्वाजमृषिं प्रणम्य तं तपोधनं पप्रच्छ, “भगवन्, किं पुरीषु कुशलं, किं भरतस्य स्वास्थ्यं, किं जनन्यः मम जीवन्ति वा?” इत्येवमुक्तः रामेण, भरद्वाजः महर्षिः रघुवंशश्रेष्ठं रामं प्रहृष्टः स्मितपूर्वकं प्रत्युवाच। स उवाच, “भरतः तव आज्ञापालकः जटिलः सन्दधानः त्वां प्रतीक्षते। तव पादुकां पुरतः स्थापयित्वा गृहेषु सर्वं कुशलम्। पूर्वं त्वां चीरवसनं महद्वनं प्रविशन्तं दृष्टवानस्मि, तृतीयवारं स्त्रीणा राज्यभ्रष्टं, धर्मनिष्ठं च। त्वं पद्भ्यामेव सम्पत्तिं परित्यज्य पितुः शासनं पूरयन्, सर्वान्भोगान् त्यक्त्वा, स्वर्गात् पतित इव देवः। तदा त्वां दृष्ट्वा, हे रिपुं जय, कैकेय्याः वचनेषु स्थितं, मूलफलाशिनं, मम हृदयं दयया परिपूर्णम्। अद्य तु त्वां समृद्धमित्रबान्धवसमन्वितं, रिपून् जित्वा समायान्तं दृष्ट्वा परमं हर्षं लभे। “तव सर्वाणि सुखदुःखानि मया ज्ञातानि, हे राघव, यानि च त्वया जनस्थाननिवासिनः कृते अनुभूतानि। ब्राह्मणसेवायाम् ऋषिपरिरक्षणे च स्थितस्य मम, कल्मषरहितां भार्यां रावणेन हृतां। मारीचसंयोगः, सीताहरणं, कबंधदर्शनं, ततो पम्पाप्राप्तिः। सुग्रीवेण सख्यं, तत्र वालिवधः, वैदेह्याः अन्वेषणं, मारुतात्मजस्य कर्माणि। वैदेह्याः प्राप्तौ, नलदत्तसेतुबंधः, ततः कपिश्रेष्ठैः प्रहृष्टैः लङ्कादाहनं। पुत्रबान्धवामात्यबलयानसमन्वितः रावणः स्वबलमदसंपन्नः त्वया युद्धे निहतः। तस्य रावणस्य, देवकण्टकस्य, वधे देवसंमिलनं तव वरदानं च। एतत्सर्वं मम तपसा ज्ञातम्, मम शिष्याः नगरात् आगत्य वृत्तान्तं निवेदयन्ति। “अहं अपि त्वां वरं दास्यामि, अतिथिसंमानं गृहाण, श्वः अयोध्यां यास्यसि।” इत्युक्त्वा, स रामः शिरसा वन्द्य, हृष्टः प्रत्युवाच—“एवं भवतु”—इति वरं याचत। स उवाच, “सर्वे वृक्षाः, ऋतुव्यतिक्रमफलदाः, मधुप्रस्रविणश्च, नानाविधानि सुरभिणि अमृतगन्धिफलानि पिप्पल्युः। एते वृक्षाः, भगवन्, मम अयोध्यागमनमार्गे स्युः।” प्रतिश्रुते तस्मिन्नेव वचने, तत्र दिव्यतरुवत्, फलाद्यफलिनः, पुष्पाद्यपुष्पिणः, पर्णसमृद्धशुष्कवृक्षाश्च, मधुप्रस्रविणश्च, त्रियोजनपर्यन्तं सर्वतः तद्वद् अभवन्। ते कपिश्रेष्ठाः, परमसंतुष्टाः, दिव्यानि फलानि यथाकामं सहस्रशः उपभुञ्जन् स्वर्गजितामिव। एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पंचविंशत्यधिकशततमः सर्गः समाप्तः। अथ राघवः अयोध्यां समीक्ष्य, प्रियजनसन्दर्शनलालसः, चिन्तयामास। ततः रामः शीघ्रकर्मा, मनसि निश्चयमाकरोत्। स चिन्तयित्वा, हरियूथपान् निरीक्ष्य, हनूमन्तं प्राज्ञं तेजस्विनं कपिश्रेष्ठं वाक्यमब्रवीत्—“कपिश्रेष्ठ, शीघ्रं गत्वा अयोध्यायां राजगृहे जनानां कुशलं शीघ्रं विज्ञाय। शृङ्गवेरपुरं प्राप्त्वा, वनवासी निषादाधिपं गुहं मम कुशलं निवेद्य। गुहश्च मम कुशलश्रवणेन, रोगशोकविनिर्मुक्तं माम् विज्ञाय, हृष्टः भविष्यति। स निषादराजः मार्गं च अयोध्यायाः, भरतस्य च स्थितिं तुभ्यं कथयिष्यति। “भरतायापि मम कुशलं निवेद्य, कृतकृत्यमिति, सीतया लक्ष्मणेन च सह आगतं मां वद। बलवता रावणेन सीताहरणं, सुग्रीवेण सख्यं, वालिनः च वधं कथय। मैथिलीमुपशोध्य, सागरं तीर्त्वा तस्यां प्राप्तिं निवेदय। समुद्रं प्रति गमनं, सागरदर्शनं, सेतुबंधं, रावणवधं च वद। इन्द्रब्रह्मावरुणैः दत्तवरान्, महादेवस्य च प्रसादं, पितुः समागमं च वर्णय। राक्षसराजेन, कपिप्रवरैः सह आगतम् इति भरताय निवेदय। रिपुषु जितेषु, कीर्तिं प्राप्य, कृतार्थः रामः महाबलमित्रैः सह आगच्छति इति वद। “एतानि श्रुत्वा, यद्वृत्तिं भरतः करोति, तां सम्यक् निरीक्ष्य मम सर्वं निवेदय। भरतस्य रूपदृष्टिवाक्यैः सर्वं विज्ञाय, तदनुसारं मे निवेदय। कस्य न मनः पितृपैतामह्यां समृद्धायां, गजाश्वरत्नसंकुलायां राज्ये न प्रवर्तेत? यदि भरतः धर्मात्मा, तेजस्वी, राज्ये स्वयमिच्छति, रघुनन्दनः समग्रां पृथ्वीं पालयतु।” एवं स धर्मात्मा रामः भरद्वाजमुनिना सन्तुष्टः, हनूमन्तं प्रति सर्वमिदमाज्ञापयत्।