ततः लक्ष्मणं प्रति उक्त्वा, राजा दशरथः सीतां स्नुषां, यः नम्रकराभ्यां तिष्ठति, “पुत्रि” इति आह्वयन्, स्नेहपूर्णं मधुरं च वचनं अवदत्। “वैदेहि, अस्य परित्यागस्य विषये त्वं कोपं मा कुर्याः; रामः तव शुद्ध्यर्थं, तव हिताय, एतत् अकरोत्। एषा कार्या, पुत्रि, अतिव कठिनः; तव आचारः आदर्शः अभवत्, तव कृत्यं अन्याभिः स्त्रीभिः प्रसिद्धिं अतिवर्तिष्यति। पतिसेवायाः विषये तव उपदेशः न आवश्यकः; तथापि वदामि, स हि तव परमः देवता।” एवं पुत्रान् सीतां च उपदिश्य, राघवः दशरथः दिव्यरथेन इन्द्रलोकं जगाम। रथं आरुह्य, स महात्मा, दीप्तिमान् राजा, पुत्रान् सीतां च अभिवाद्य, देवाधिदेवस्य लोकं प्रययौ। इदानीं श्रीमद् वाल्मीकि-रामायणे युद्धकाण्डे शतविंशतितमः सर्गः श्रूयताम्। यदा काकुत्स्थवंशजः दशरथः गतः, तदा महेन्द्रः पाकशासनः हर्षेण राघवम्, यः नम्रकराभ्यां तिष्ठति, सम्बोधितवान्। “नरश्रेष्ठ, तव दर्शनं अस्माकं अनिवार्यं, तेन अस्माकं हर्षः जातः; अतः यद् इच्छसि, तत् वद।” तदा महात्मा महेन्द्रस्य सौम्यवाक्यं श्रुत्वा, राघवः प्रमुदितः, हर्षेण वाक्यम् अवदत्। “यदि त्वं मयि हर्षं प्राप्तवान्, देवाधिदेव, वदामि—तत् मे दत्तव्यं, सत्यव्रतश्रेष्ठ। मम कृते, ये वीराः यमलोकं गताः, ते सर्वे जीवितं पुनः प्राप्तुं, उत्थातुं, कपिवराः। ये कपयः मम कारणात् पुत्रपत्नीभ्यः वियुक्ताः, तान् सर्वान् हृष्टचित्तान् द्रष्टुम् इच्छामि, सम्मानदायक। ये वीराः, मृत्युम् अनादृत्य, युध्यन्तः पतिताः, पुरन्दर, तान् पुनर्जीवय। ये मम प्रियजनान् अनुगृहीतवन्तः, मृत्युम् न मन्यन्ते; तव प्रसादेन तान् पुनः स्थापय—एष वरः मया इच्छितः। कपयः भल्लूकाः च स्वस्थाः, अक्षताः, बलपराक्रमयुक्ताः सन्तु, सम्मानदायक। पुष्पाणि, मूलानि, फलानि अकालं सन्तु, शुद्धनद्यः यत्र कपयः वसन्ति तत्र प्रवाहन्तु।” एवं राघवस्य महात्मनः वाक्यं श्रुत्वा, महेन्द्रः स्नेहपूर्णं वाक्यं प्रत्युवाच। “रघुवंशश्रेष्ठ, यः वरः त्वया याचितः, स महत्तमः; द्विर् अहं कदापि एतादृशं वरं न दत्तवान्; अतः एषः तव भविष्यति। ये युद्धे राक्षसैः हताः, भल्लूककपयः च, येषां मुखबाहवः छिन्नाः, ते सर्वे उत्थास्यन्ति। कपयः स्वस्थाः, अक्षताः, बलपराक्रमयुक्ताः, सुप्तात् इव उत्थास्यन्ति। सर्वे मित्रैः, बान्धवैः, स्वजनैः, प्रियजनैः सह, परमसुखं युक्ताः सन्तु। महाबाहो, वृक्षाः अकालं पुष्पफलानि धारयन्तु, नद्यः जलपूर्णाः सन्तु।” ततः पूर्वं व्रणयुक्तशरीराः, इदानीं व्रणरहितशरीराः, सर्वे कपिवराः सुप्तात् इव उत्थिताः। सर्वे कपयः विस्मिताः अभवन्, किं जातम् इति विचिन्त्य, काकुत्स्थं सिद्धार्थं, सर्वैः उत्तमदेवैः सह दृष्ट्वा। परमसन्तोषेण, रामं लक्ष्मणं च स्तुत्वा, ऊचुः—“राजन्, इदानीं अयोध्यां गच्छ, कपयः विसर्जय।” मैथिलीं, तव धर्मपत्नीं, सान्त्वय; भरतं, यः दुःखेन व्रतम् आस्थाय तिष्ठति, पश्य। शत्रुघ्नं, महात्मानं, सर्वाः मातरः च पश्य; शत्रुनिग्रहे, अभिषिक्त्वा नागरिकान् हर्षय। एवं उक्त्वा, सहस्राक्षः रामं सौमित्रिं च सह, हर्षेण, सूर्यसदृशैः रथैः, देवैः सह प्रस्थितवान्। ततः काकुत्स्थः लक्ष्मणेन सह, सर्वान् उत्तमदेवान् अभिवाद्य, निवासाय आज्ञां दत्तवान्। ततः लक्ष्मणरामाभ्यां संरक्षितं, सा दीप्तिमती सेना, हृष्टजनैः पूर्णा, सर्वत्र शोभिता, शीतांशुचन्द्रप्रभया रात्रिः इव दीप्तिमती अभवत्। इदानीं श्रीमद् वाल्मीकि-रामायणे युद्धकाण्डे एकशतैकविंशतितमः सर्गः श्रूयताम्। तस्यां रात्र्यां गतम्, विभीषणः नम्रकराभ्यां, शत्रुनाशनं रामं हर्षेण उत्तिष्ठन्तं, विजयम् प्रथमतः दत्त्वा, सम्बोधितवान्। “स्नानं, शरीरस्य अभ्यङ्गनं, वस्त्राणि, आभरणानि, चन्दनलेपः, विविधानि दिव्यानि माल्यानि सर्वं सज्जं अस्ति। इमाः स्त्रियः, अधिव्यञ्जननिपुणाः, पद्मनयनाः, उपस्थिताः, त्वां यथायोग्यं स्नापयिष्यन्ति, राघव।” काकुत्स्थः विभीषणस्य वाक्यं श्रुत्वा, प्रत्युवाच—“सुग्रीवं कपिवरांश्च स्नानाय आह्वय। किन्तु मम धर्मात्मा सौम्यः भ्राता भरतः, सुखसंसक्तः, मम कारणात् दुःखितः; स महाबाहुः, सत्यनिष्ठः। कैकेयीपुत्रः धर्मनिष्ठः भरतः विना, स्नानं, वस्त्राणि, आभरणानि मम न रोचन्ते। शीघ्रं तत्र नगरे आगमनस्य उपायं कुरु; अयोध्यागमनमार्गः यात्रायाः अतीव कठिनः।” एवं उक्तः, विभीषणः काकुत्स्थं प्रत्युवाच—“राजकुमार, अहं त्वां तस्यां नगरे एकेनैव दिवसे स्थापयिष्यामि।