तदा कृतकृत्यं पुण्यकीर्तिं कार्यमिति विज्ञाय, राजर्षिः दशरथः रामं शत्रुनिबर्हणं पुत्रं सानुजं दीर्घजीविनं राज्ये सुखेन शासनाय आशीर्वदं दत्तवान्। तस्य वचः श्रुत्वा रामः कृताञ्जलिः धर्मवित् पितरं प्रार्थयामास—"भगवन्, कैकेय्यै च भरताय च अनुग्रहः प्रदीयताम्। या शापवाणी त्वया कैकेय्यां प्रति उक्ता—'त्वां च पुत्रं च परित्यजामि'—सा कैकेय्यां पुत्रं च मा स्पृशतु।" राजा तस्य प्रार्थनां श्रुत्वा "एवमस्तु" इति रामं मोचयित्वा लक्ष्मणं परिष्वज्य पुनरुवाच—"रामस्य भक्त्या सीतया सह त्वया यत् सेवा कृता, तया मह्यं परमं हर्षं लब्धवानस्मि; धर्मस्य फलं त्वया प्राप्तम्। धर्मं च महतीं कीर्तिं च त्वं लप्स्यसे; रामस्य तुष्ट्या स्वर्गं च परमं यशश्च प्राप्स्यसि। सुमित्रानन्दवर्धन, त्वं रामं सेव, शुभं ते स्यात्; रामः सदा सर्वलोकहिते रतः। त्रयोऽप्येते लोकाः सह इन्द्रैः सिद्धैः महर्षिभिश्च महात्मानं पुरुषश्रेष्ठं रामं नमन्ति पूजयन्ति च। एष एवायं अव्यक्तोऽक्षयो ब्रह्मवित्प्रयुक्तो धर्मो देवहृदयः परं रहस्यं येन रामेण शत्रुनाशनं कृतम्। त्वया सीतया च सह श्रद्धया सेवया धर्माचरणं महतीं कीर्तिं च प्राप्तवानसि।" एवं लक्ष्मणं समुपदिश्य राजा ततो वधूं कृताञ्जलिं सीतां सौम्यया वाचा "पुत्रि" इति सम्बोध्य सान्त्वयामास—"वैदेहि, अस्मिन त्यागे त्वया कोपः न कर्तव्यः; रामः तव शुद्ध्यर्थं तव हितं चिन्तयन् एतत् कृतवान्। एषा धर्मपथ्या वृत्तिः अतिवै कठिनास्ति; त्वया यत् कृतं, तेन अन्यास्त्रीणां कीर्तिं अत्येत्य स्थास्यति। त्वं पतिसेवायामुपदेश्या नास्ति, तथापि वदामि—स एव तव परो देवता।" एवं पुत्रान् सीतां चोपदिश्य राघवो दशरथः दिव्येन विमाननेन्द्रलोकं जगाम। विमानमास्थाय महात्मा तेजस्वी राजा पुत्रैः सीतया च अभिवाद्य सुरश्रेष्ठलोकं जगाम। एवमष्टोत्तरशततमः सर्गः श्रीमद्रामायणे वाल्मीक्युद्धकाण्डे समाप्तः। ततः काकुत्स्थस्य गच्छतः परमप्रीतः महेन्द्रः पाकशासनः कृताञ्जलिं राघवं प्रत्युवाच—"नरोत्तम, तव दर्शनं नः अव्यर्थं; तेन हृष्टाः स्म। तत् यत् ते मनसि वाञ्छितं, तत् वद।" महेन्द्रस्य वचः श्रुत्वा राघवः प्रहृष्टमानाः सस्मितं वचनमुवाच—"यदि मयि त्वं तुष्टः, देवेश, तर्हि मम वाक्यं शृणु, सत्यधृतां श्रेष्ठ। मम हेतोः ये बलवन्तो वानराः यमसादनं गताः, ते सर्वे जीवितं पुनः प्राप्नुयुः। ये वानराः मम कृते पुत्रदारवियोगं गताः, तान् सर्वान् हृष्टमानसाः द्रष्टुमिच्छामि। ये शूराः वीर्यवन्तश्च मृत्युमपि न मन्यन्ते, ते त्वया पुनरुत्थाप्यन्ताम्। ये मम प्रियतमानां प्रति भक्ताः, ते मृत्युमनादृत्य त्वया कृपया जीवितं पुनः लभन्ताम्—एष मे वरः। वानररिक्षाः सर्वे स्वस्थाः अक्षताङ्गाः बलपराक्रमसम्पन्ना भूत्वा दृश्यन्ताम्। असमये पुष्पाणि मूलानि फलानि च स्युः, यत्र वानराः तिष्ठन्ति तत्र निर्मला नद्यः वहन्तु।" राघवस्य वचो निशम्य महेन्द्रः स्नेहयुतं वाक्यं प्रत्युवाच—"रघुवंशश्रेष्ठ, यद् वरेण याचितं तत् महान् वरः; द्वितीयं पूर्वं कदापि न दत्तम्। ये युद्धे राक्षसैः हताः वानररिक्षाश्च, येषां मुखबाहवः छिन्नाः, ते सर्वे उत्थास्यन्ति। वानराः सर्वे स्वस्थाः अक्षताङ्गाः बलपराक्रमसम्पन्ना इव सुप्ताः उत्थास्यन्ति। ते सर्वे मित्रैः बान्धवैः स्वजनैः प्रियैः च समागम्य परमं हर्षं लप्स्यन्ति। धन्विनां श्रेष्ठ, वृक्षाः अपि असमये पुष्पफलं दास्यन्ति, नद्यः च सलिलपूर्णाः स्युः।" प्रथमं विक्षतशरीराः सन्तः, ततः अक्षताङ्गाः सर्वे वानरश्रेष्ठाः सुप्तवत् उत्थाय स्थिताः। ते सर्वे वानराः किमिदम् अभवत् इति विस्मिताः, काकुत्स्थं सिद्धार्थं सर्वैः देवैः सहितं दृष्ट्वा अतिप्रीताः। ततः रामं लक्ष्मणं च स्तुत्वा, "राजन्, त्वं अयोध्यां गच्छ, वानरान् विसर्जय" इति ऊचुः। मैथिलीं धर्मपत्नीं प्रसिद्धां सान्त्वय, भरतं च व्रतस्थं दुःखार्तं पश्य। शत्रुघ्नं महात्मानं सर्वाः मातरश्च पश्य, शत्रुनिबर्हण; स्वयमभिषिक्तः प्रजाः प्रमोदयानि। एवं उक्त्वा सह रामेण सौमित्रिणा च, सहस्राक्षः देवैः दिव्यैः रथैः सूर्यसङ्काशैः तत्र हृष्टः प्रययौ। ततः काकुत्स्थः लक्ष्मणेन सह सर्वान् देवश्रेष्ठान् अभिवाद्य तेषां निवासाय आज्ञापयत्।