रामः दशरथस्य पुत्रः स्वं मानवभावं चिन्तयन्, भगवन्तं संबोध्य एवमुवाच—“आत्मानं पुरुषं मन्ये रामं दशरथात्मजम्; यः अहम्, यद्वा अहम्, तद् भगवतः कृपया मम प्रकाश्यताम्।” इत्येवं काकुत्स्थेन उक्ते, ब्रह्मा ब्रह्मविदां श्रेष्ठः रामं सत्यवीर्यं सम्बोध्य उवाच—“शृणु माम्, राम, सत्यवीर्य! त्वं नारायणः परमेश्वरः तेजस्वी चक्रपाणिः; त्वं एकशृङ्गवराहः, भूतभविष्यदर्थविजयी च रिपुसूदनः। त्वं अक्षरं ब्रह्म, सत्यं मध्ये च अन्ते च, राघव; त्वं लोकानां परं धर्मं, विष्वक्सेनः चतुर्भुजः। त्वं शार्ङ्गधन्वा, हृषीकेशः, पुरुषोत्तमः, अजितः, खड्गधारी विष्णुः, कृष्णः, बृहद्बलः च। त्वं सेनापतिः, नेता, बुद्धिः, धर्मः, क्षमा, दमः, आदिः च अन्तः च; त्वं उपेन्द्रः मधुसूदनः च। त्वं इन्द्रकृत्यकर्ता, महेन्द्रः, पद्मनाभः, रणान्तकः; दिव्यर्षयः त्वां शरणं शरण्यं च वदन्ति। त्वं सहस्रशृङ्गी, वेदात्मा, शतशिराः, महावृषभः; त्वं एव आदिकर्ता त्रैलोक्याधिपः। त्वं सिद्धसाध्याधारः सनातनः; त्वं यज्ञः, वषट्कारः, ओंकारः, परात्परः। न त्वदीयं आदिः न च अन्तः न च कोऽपि वेत्ति; त्वं सर्वभूतेषु, ब्राह्मणेषु, गोषु, सर्वदिक्, दिवि, शैलेषु, वनान्तरेषु च दृश्यसे। त्वं सहस्रपाद्, शतशिराः, सहस्राक्षः, सर्वभूतधारकः, पर्वतसमेतां पृथिवीं धारयसि। पृथिव्याः अन्ते, सलिलेषु, त्वं महाहि-रूपेण दृश्यसे, राम, देवगन्धर्वदानवैः सहितः त्रिलोकं धारयसि। अहं तव हृदयम्, राम; देवी सरस्वती तव जिह्वा; देवाः तव रोमाणि ब्रह्मणा सृष्टानि, भगवन्। तव नेत्रनिमीलनं रात्रिः, तव उन्मीलनं दिवसम्; वेदाः तव क्रियाः—त्वत्तः अन्यत् किञ्चिद् नास्ति। समग्रं जगत् तव शरीरम्, भूमेः स्थैर्यं तव; अग्निः तव क्रोधः, चन्द्रः तव प्रसादः, श्रीवत्सः तव लक्षणम्। त्वया त्रिभिः पादैः त्रिलोक्यं किल व्यापितम्; बलिं बद्ध्वा महेन्द्रं चक्रे। यद् परं तेजः, यद् परं तमः, यद् परात्परम्—त्वं परात्मा इति कथ्यसे। त्वं एव परः पराख्यः प्रशस्यसे; सृष्टिस्थितिलयेषु च परं धामोच्यसे। त्वं सीता, लक्ष्मी, विष्णुः, देवः कृष्णः, प्रजापतिः; रावणवधाय मानवभावमिह प्रविष्टः। एवं त्वया कृतं कर्म, धर्मसंरक्षक श्रेष्ठ; हतः रावणः—मुदं कुरु, राम, स्वर्गं च आरोह। तव बलं तव च वीर्यं न कदापि क्षीयते; तव तेजः, तव च कीर्तिः, राम, न क्षीयते। ये नराः त्वां सनातनं पुरुषोत्तमं भक्त्या उपासते, ते न कदापि क्षीयन्ते। ये नराः एतं सनातनं क्षमायाः स्तोत्रं लोकेऽस्मिन् परत्र च पठिष्यन्ति, ते सदा कामान् प्राप्स्यन्ति, तेषां न पराजयः। इत्येतत् युद्धकाण्डस्य शताष्टादशतमं सर्गं शृणु, वाल्मीकि-रामायणस्य महात्मनः। एवं ब्रह्मणा शुभं वचनं श्रुत्वा, वह्निर्देवता वैदेहीं गोदारेण समुत्थाय समुपाविशत्। ततः स वैदेहीं श्मशानात् निष्क्रान्त्य, तेजसा स्फूर्जन्, सजीवः, जनकात्मजां गृहीत्वा समुत्तस्थौ। सा कनकाभरणभूषिता, रक्ताम्बरधारिणी, नवयौवना, कृष्णकुन्तलधवला, उदितार्कसमा बभौ। न माल्यं नाभरणं तस्याः म्लानं, न रूपे दोषः, नापवादः; स वैदेहीं वह्निः रामस्याङ्के न्यवेशयत्। ततः स वह्निः, लोकसाक्षी, रामं सम्बोध्य उवाच—“एषा ते वैदेही, नास्याः किञ्चिद् दोषम्। न वाचा, न मनसा, न बुद्ध्या, न चक्षुषा, एषा पुण्या कुलीनाश्च न त्वां व्यतीतवती, शुभे। रावणेन बलिना दुर्मदेन तया हृताया, त्वत्तः व्यपकृष्टया, निर्जनवनवासिन्या, सा त्वयि नित्यं स्थितचित्ता। अन्तःपुरे रक्षितायाः, त्वयि नित्यं समाहितायाः, घोराभिः राक्षसीभिः संरक्ष्यमाणायाः, सा त्वयि नित्यं प्राणधारिण्या। बहुधा प्रलोभ्यमानापि, भयेन च पीड्यमाना, मैथिली न विचलिता, अन्तःकरणे त्वयि एव स्थिताः। मैथिलीं पवित्रां पापरहितां गृहाण, किञ्चित् न वक्तव्यं—आज्ञापयामि।“ एवं वह्निना उक्तं श्रुत्वा, रामः वाक्यविशारदः, हृष्टचित्तः, मुहूर्तं चिन्तयन्, हर्षपूरितलोचनः बभूव। तदा रामः महाबलः, धृतिमान्, धर्मात्मा, देवानां प्रमुखं प्रत्युवाच—“नूनं सीता सर्वजनसमक्षं शुद्धीकरणीयाऽभवत्; सा धर्मज्ञा रावणस्य अन्तःपुरे चिरं वसिता। हन्त, मां लोकः बालिशं कामात्मानं च मन्येत, यदि अहं जनकात्मजां न परीक्षेयम्। अहं अपि जानामि सीतां जनकसुतां, एकचित्तां, या मम मनः स्वेन मनसा रक्षति। एषा अपि विशालाक्षी स्वधर्मरक्षिता, रावणेन न शक्या लङ्घयितुं, यथा महोदधिः सीमां न अतिक्रामति।