निश्चितं, हे सीते, दिव्यं मनोहरं रूपं धारयन्तीं त्वां दृष्ट्वा रावणः तव गृहस्थितिं दीर्घकालं सहनं न शशाक। तदा, प्रियायाः कर्णयोः अयोग्यं कठोरं वचनं श्रुत्वा, दीर्घकालात् पश्चात् दुःखं ज्ञात्वा, गर्विता सा स्त्री गजश्रेष्ठस्य काष्ठाघातेन लता इव तीव्रं रुदितवती। शृणु, अधुना श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे युद्धकाण्डे षडुत्तरशततमः सर्गः। राघवस्य क्रोधात् उच्चैः कठोरं रोमाञ्चजनकं वचनं श्रुत्वा वैदेही अतिव्यथिता अभवत्। मैथिली पूर्वं कदापि पतिसंमुखे महतीं सभायां तादृशं भीषणं वचनं न श्रुतवती, लज्जया नमिता अभवत्। जनकतनया तद्वचनैः आहताङ्गीव, अश्रूणि निग्रहितुं न शशाक। ततः, अश्रुपूरितं मुखं मृदुलैः हस्तैः प्रक्षालयन्ती, शनैः पतिं प्रति खिन्नया कण्ठेन वाक्यम् उदीरयामास। "किं त्वं, वीर, माम् इदं कठोरं दुःखदं वचनं वदसि, साधारणः पुरुषः स्त्रियं यथा? नाहं तव मन्यसे, महाबाहो; स्वधर्मे विश्वासं कुरु, तेन शपथं ते ददामि। अन्यास्त्रियां आचरणात् त्वं मम स्वभावे संशयं कुरुषे; यदि परीक्षणं कृतवान्, तर्हि संशयं त्यज।" "प्रभो, अन्यस्य स्पर्शे यथा प्रवृत्ता अभवम्, तद् मम इच्छया न, केवलं दैवेन; अहं न दोषवती। मम हृदयं तु तव एव स्थिरं, यत् मम वशे; किं करोतुं शक्तिहीना, यदङ्गानि परवशानि? यदि दीर्घसंबन्धे स्नेहे च त्वं माम् न जानासि, तर्हि अहं सर्वथा नष्टा।" "त्वं वीर्यवन्तं हनुमन्तं मम दर्शनार्थं प्रेषितवान्; लङ्कायां स्थितायाः, राजन्, किमर्थं तदा न मोचितवान्? यदि कपिना प्रत्यक्षं श्रुत्वा मां त्यक्तवान्, वीर, तदा अहम् आत्मनं त्यक्तवान्। तदा तव प्रयासः व्यर्थः न अभविष्यत्, संशये जीवनं समर्प्य; न च मित्राणां दुःखं निष्फलम्।" "त्वं, नृसिंह, क्रोधमेव अनुयातवान्, साधारणः पुरुषः इव स्त्रीत्वं अग्रे स्थापयामास। मम जन्म जनकात् भूमौ च, मम आचरणं यथावत् जानन् अपि, तद् न यथायोग्यं गणितवान्। मम हस्तः विवाहे सम्यक् न संयुतः, बाल्ये पीडिता; मम भक्ति, आचारः—सर्वं त्वया तिरस्कृतम्।" एवं रुदन्ती, अश्रुपर्यस्तया वाचा, सीता शोकात् व्यग्रं लक्ष्मणं सम्बोधितवती। "अग्निकुण्डं निर्माणय, सौमित्रे; एष दुःखस्य उपायः। मिथ्या आरोपेण आहतायाः जीवितं न शक्यम्।" "पतिना सार्वजनिकं त्यक्ता, गुणेषु अप्रसन्नेन, अन्यः मार्गः नास्ति; अग्नौ प्रविश्यामि।" वैदेहीमिदं वदन्तीं श्रुत्वा, लक्ष्मणः शत्रूनां संहारकः, क्रोधेन राघवम् सुदृढं निरीक्षितवान्। रामस्य अभिप्रायं मुखविन्यासेन ज्ञात्वा, सुमित्रानन्दनः वीरः रामस्य इच्छानुसारं अग्निकुण्डं निर्मितवान्। तस्मिन्नेव काले, मित्रः कोऽपि रामं न सान्त्वयितुं, न सम्बोधितुं, न अपि दृष्टुं शक्तः, यः कालान्ते मृत्युवत् अप्राप्यः स्थितः। तदा, रामं प्रदक्षिणं कृत्वा, शिरः नमयन्तं, वैदेही दीप्तमग्निं समीपमुपेत्य। मैथिली, अञ्जलिं कृत्वा, देवांश्च ब्राह्मणांश्च नमस्कृत्य, अग्निसमीपे वाक्यम् उवाच। "यथा मम हृदयं राघवात् कदापि न व्यपगतम्, तथा सर्वसाक्षी अग्निः सर्वतः मां पातु।" "यथा राघवः मम शुद्धाचरणां मिथ्या दोषवतीं मन्यते, तथा सर्वसाक्षी अग्निः सर्वतः मां पातु।" "यथा राघवे, धर्मज्ञे, कदापि कर्मणा, मनसा, वाचा च न व्यतिक्रान्तवती, तथा अग्निः मां पातु।" "सूर्यः, वायुः, दिशः, चन्द्रः, दिवसः, संध्याः, रात्रिः, भूमिः—एते च अन्ये च, मम गुणसम्पन्नतां जानन्ति।" इति उक्त्वा, वैदेही अग्निं प्रदक्षिणं कृत्वा, संशयविहीना दीप्तमग्नौ प्रविष्टवती। तत्र, बालवृद्धसमूहः मैथिलीं दीप्तमग्नौ प्रविशन्तीं ददर्श, सा सुवर्णसदृशी शोभायुक्ता सुवर्णाभरणभूषिता सर्वलोकसामक्षं अग्नौ पतिता। सर्वे तां विशालाक्षीं सीतां सुवर्णसदृशीं सर्वरूपमयीं अग्नौ पतन्तीं अपश्यन्। ऋषयः दिव्यगन्धर्वाश्च तां श्रीमतीं सीतां यज्ञाहुतिं यथा अग्नौ प्रविशन्तीं दृष्टवन्तः। सर्वाः स्त्रियः तां मन्त्रसंपादिते यज्ञाग्नौ घृतधारावत् पतन्तीं दृष्ट्वा "हा" इति व्याहरन्। त्रैलोक्यं—देवाः, गन्धर्वाः, दानवाः—तां शप्तां, नरकं पतन्तीं, दिव्यात् पतितां देवीमिव अपश्यन्। सीतायाः अग्निप्रवेशे, राक्षसवानरैः "हा" इति महान् शब्दः उत्पन्नः, अद्भुतः आश्चर्यजनकः। शृणु, अधुना श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे युद्धकाण्डे सप्तदशोत्तरशततमः सर्गः।