देवाः परमं हर्षं प्राप्य, चतुरङ्गिणीं सेनां ददुः। ततो हताः नृपाः, विजिताः, सर्वतः पलायनं कृतवन्तः। ये शक्तिहीनाः, संशयितबलाः, तेषां मन्त्रिणः दुष्टाः च, हे मुनिश्रेष्ठ, एषा सा परमदीप्तिका धनुः। हे स्थिरव्रत, एतां धनुः रामाय लक्ष्मणाय च दर्शयिष्यामि; यदि रामः एतां धनुः संधातुं शक्नोति, हे मुने, तदा जनकनन्दिनीं सीतां, योनि-रहितां, दशरथात्मजाय दास्यामि। इदानीं शृणु वाल्मीकि-रामायणे, बालकाण्डे, सप्तषष्टितमं सर्गं। जनकवचनं श्रुत्वा, महर्षिः विश्वामित्रः नृपतिं उवाच—‘रामाय धनुः दर्शय।’ ततः जनकः मन्त्रिणः आज्ञापयामास—‘सुगन्धमाल्याभिषिक्तां दिव्यां धनुः आनयत।’ जनकस्य आज्ञया मन्त्रिणः नगरं प्रविश्य, धनुः युक्तं चेष्टं पुरतः स्थापयित्वा, बलिनः ते निर्जग्मुः। पञ्चशतं महाबलिनः जनाः, संयुक्त्या, अष्टचक्रिकां ताम् पेटिकां कष्टेन अपोढुम् अशक्नुवन्। तां सुविस्तीर्णां लौहपेटिकां गृहीत्वा, यस्यां धनुः स्थितम्, मन्त्रिणः देववत् जनकं उचुः—‘राजन्, एषा उत्तमा धनुः, सर्वैः नृपैः पूजिता; मिथिलाधिपते, इच्छसि चेत्, एतां पश्य।’ तेषां वचनं श्रुत्वा, जनकः, अञ्जलिं कृत्वा, महात्मानं विश्वामित्रं तथा रामं लक्ष्मणं च संबोधितवान्। ‘हे ब्राह्मण, एषा उत्तमा धनुः, जनकैः तथा महाबलिनृपैः पूजिता, ये तदा संधातुं अशक्नुवन्। न देवसमूहः, न असुराः, न राक्षसाः, न गन्धर्वश्रेष्ठाः, न यक्षाः, न किन्नराः, न महाभुजङ्गाः—’ ‘मानुषाणां तु कः संभावः, एतां धनुः संधातुं, तन्तुं योजयितुं, मोडयितुं वा, उत्थापयितुं?’ ‘एषा श्रेष्ठा धनुः आगता, हे मुनिश्रेष्ठ; दर्शय, हे पुण्यश्लोक, एतयोः राजकुमारयोः।’ जनकस्य वचनं श्रुत्वा, विश्वामित्रः रामं उवाच—‘वत्स राम, धनुः पश्य।’ मुनिवचनात्, रामः यत्र धनुः तत्र गच्छित्वा, पेटिकां उद्घाट्य, धनुः निरीक्ष्य, उवाच—‘एतां उत्तमां दिव्यां धनुः हस्तेन स्पर्शयिष्यामि; उत्थापयितुं संधातुं च यतिष्ये।’ राजा प्रत्युवाच—‘एवमस्तु,’ तथा मुनिः अपि उवाच; रामः, मुनिवचनात्, मध्यं धनुः सहजया लाघवेन गृहीत्वा। सहस्रशः जनाः पश्यन्तः, रघुवंशानन्दनः, धर्मात्मा रामः, जलस्य यथा, धनुः संधत्तवान्। संधाय धनुः, तां पूर्णया आकृष्य, नरश्रेष्ठः, कीर्तिमान्, धनुः मध्ये अभञ्जत्। ततः महाशब्दः उत्पन्नः, वज्रनिर्घोषवत्; पृथिवी भीषणं कम्पितवती, पर्वतभङ्गवत्। तस्मात् शब्दात्, सर्वजनाः मूढाः, पतिताः; केवलं महर्षिः, राजा, रघुपुत्रौ च स्थितवन्तः। जनाः चेतनां प्राप्ताः, तदा राजा, भयविहीनः, अञ्जलिं कृत्वा, वाक्यकुशलं मुनिश्रेष्ठं उवाच—‘भगवन्, दशरथपुत्रस्य रामस्य बलं दृष्टं मया; एतत् अद्भुतं, अकल्पनीयम्, अपेक्षितं च न। मम कन्या सीता, दशरथपुत्रं रामं पतिं प्राप्य, जनककुलस्य कीर्तिं विधास्यति। हे कौशिक, मम प्रतिज्ञा पूर्णा—‘सीता वीर्यशुल्का’ इति; प्राणादपि प्रिया कन्या रामाय दातव्या। तव अनुमतिं प्राप्त्वा, हे ब्राह्मण, मन्त्रिणः शीघ्रं, हे कौशिक, शुभं ते, आयोध्यां तीव्ररथैः यान्तु।’ ‘राजानं सम्मान्य वचनेन नगरे आनयन्तु, वीर्यशुल्कायाः कन्यादानस्य सर्वं कथयन्तु।’ ‘ककुत्स्थयोः पुत्रयोः, मुनिना रक्षितयोः, राजानं स्निग्धया वाचया शीघ्रं आनयन्तु।’ कौशिकः प्रत्युवाच—‘एवमस्तु।’ धर्मात्मा राजा मन्त्रिणः आज्ञाप्य, आयोध्यां प्रेषितवान्, सर्वं वृत्तान्तं निवेदयितुं तथा राजानं आनयितुं। इदानीं शृणु वाल्मीकि-रामायणे, बालकाण्डे, अष्टषष्टितमं सर्गं। जनकस्य आज्ञया दूताः, यानानि श्रान्तानि कृत्वा, त्रिरात्रं मार्गे व्यतीत्य, आयोध्यां प्रविश्य। राजाज्ञया, तं राजप्रासादं गत्वा, वृद्धं दिव्यवर्णं दशरथं ददृशुः। सर्वे दूताः, अञ्जलिं कृत्वा, निर्भयाः, सुमधुरं वचनं राजानं उचुः। मिथिलाधिपः जनकः, अग्निसहितः, पुनः पुनः स्निग्धमधुरं वचनं उवाच— ‘राजा जनकः, पुरोहितैः आचार्यैः च सह, पूर्वं तव कुशलं, अक्षयसमृद्धिं च पृच्छति, हे महराज।’ ‘शान्तमना, तव कुशलं पृच्छ्य, मिथिलाधिपः वैदेहः, कौशिकस्य अनुमत्या, एतानि वचनानि तव प्रति उवाच।’ ‘पूर्वं मम प्रतिज्ञा ज्ञाता—मम कन्या वीर्यशुल्का; नृपाः, असफलाः, द्वेषयुक्ताः, निवर्तिताः, बलं तेषां न दृष्टम्।’ ‘एषा मम कन्या, राजन्, तव पुत्रैः, विश्वामित्रादिभिः सह आगत्य, अद्य भाग्यवशात्, वीर्येण जितवती।