रामस्य वचनं श्रुत्वा, विचारयन् विभीषणः सीताम् आदरपूर्वकं रामस्य समीपं नीतवान्। ततः लक्ष्मणः सुग्रीवः हनुमांश्च रामस्य वचनानि श्रुत्वा महतीं शोकव्यथाम् अनुभूयुः। रामस्य कठोराभिनयात् तथा पत्नीं प्रति अनादरात् तेषां मनसि सन्देहः उत्पन्नः—राघवः सीतायाः अप्रसन्नः इति। मैथिली लज्जया आत्मानं संकुच्य विभीषणं अनुगम्य स्वपत्न्याः समीपं गतवती। विस्मयात् हर्षात् पतिस्नेहात् च सा पतिसमीपं गत्वा तं सौम्यं वदनं निरीक्ष्य, स्वस्य वदनं अपि सौम्यतरं आसीत्। दीर्घकालं न दृष्टं प्रियं वदनं दृष्ट्वा, हृदयस्य श्रान्तिम् त्यक्त्वा सा पूर्णचन्द्रवत् निर्मलमुखी बभूव। शृणु युध्दकाण्डस्य श्रीवाल्मीकि रामायणस्य शतपञ्चदशमं सर्गम्। सीता विनीतया स्थितया रामः स्वहृदयस्थं भावं वक्तुम् आरभत। "आर्ये, त्वं शत्रुं युद्धे जित्वा उद्धृतासि; यद् पुरुषः कर्तव्यम्, तत् मया कृतम्। मम क्रोधः समाप्तः, तिरस्कारः अपहृतः; लज्जा च शत्रुश्च एकस्मिन् क्षणे मया नष्टौ। अद्य मम वीर्यं प्रमाणितम्, अद्य मम प्रयत्नः सफलः, अद्य मम व्रतम् पूर्णम्, मम आत्मसाम्यं प्राप्तम्। त्वं चञ्चलचेतसा राक्षसैः अपहृता मम वियोगं अनुभूय; दैवेन कृतं दुःखं मम मानुषप्रयत्नेन पराजितम्। यो पुरुषः अपमानं अनुभूय, स्वतेजसा तं न अपहर्तुम् इच्छति? महात्मनः अल्पबुद्धेः पुरुषस्य पुरुषत्वस्य किम् प्रयोजनम्? समुद्रस्य अतिक्रमणं लङ्कायाः विनाशः—हनुमतः कर्म अद्य सफलम्, प्रशंसनीयम्। सुग्रीवस्य सेनायाः युद्धे प्रबुद्धा यत्नः, तेषां सल्लापः, अद्य सफलः। तथा विभीषणस्य यत्नः अपि अद्य सफलः, सः पापभ्रातृं परित्यज्य स्वयम् मम समीपं आगतः।" रामस्य वचनं श्रुत्वा सीता, मृगशावकनयना, अश्रुपूर्णा अभवत्। रामः तां समीपस्थां प्रियम् निरीक्ष्य, लोकनिन्दायाः भयात् हृदयम् द्विधा अभवत्। सः सीतां पद्मपत्रनयनां, श्यामवर्णकेशां, रम्यरूपां, वानरराक्षससमूहमध्ये इदं वचः उवाच। "यद् पुरुषः अपमानं अपहर्तुम् इच्छति, तत् मया कृतम्; रावणस्य वधेन मम यशः पुनः स्थापितम्। दक्षिणदिशः यथा अगस्त्येन तपसा शुद्धा, तथा मया सर्वजीवलोकः जितः। जानकी, युद्धे मम श्रमः मित्राणां वीर्यस्य निमित्तम् आसीत्, न तव। मया धर्माचरणेन सर्वनिन्दा अपहृता, कुलकलङ्कः अपि नष्टः। त्वं मम पुरतः स्थित्या, संशयितचरित्रा, रोगिणः नेत्रस्य दीपवत् अप्रियासि। अतः अद्य यथेष्टं गच्छ; दश दिशः ते मुक्ताः, मम तवापि न उपयोगः।" "कः कुलोत्पन्नः पुरुषः, बलवान् अपि, मित्रस्नेहात् अन्यगृहवासिनीं स्त्रीं पुनः गृह्णीयात्? त्वं रावणस्य अंकस्थिता, पापदृष्ट्या दृष्टा—कथं तव पुनः ग्रहणं, कुलस्य महत्त्वं कथं रक्ष्येत्? यदर्थं त्वं मया उद्धृता, तद् सिद्धम्; मम तवापि न स्नेहः, यत्र इच्छा तत्र गच्छ। अतः अद्य, आर्ये, निश्चितचित्तेन इदं उक्तम्; लक्ष्मणं वा भरतं वा मनः स्थापय। शत्रुघ्नं वा सुग्रीवं वा राक्षसं विभीषणं वा, यत्र सुखं तत्र मनः स्थापय।" "नूनं, दिव्यरम्यारूपधारिणीं दृष्ट्वा, रावणः तव गृहवासं दीर्घकालं न सहितुम् शक्न्यात्।" इत्येवम् रामस्य अप्रियं वचनं श्रुत्वा, दीर्घकालस्य दुःखं ज्ञात्वा, सा गर्विता स्त्री गजदन्तेन आलिङ्गिता लता इव अश्रुपातं कृत्वा विलपितवती। शृणु श्रीवाल्मीकि रामायणस्य युध्दकाण्डस्य षडशीतितमं सर्गम्। राघवस्य क्रोधोद्गारितं कठोरं रोमाञ्चकरं वचनं श्रुत्वा, वैदेही गम्भीरशोकम् अनुभूय। पूर्वं पतिसंमुखे, महासभायाम्, एवं भीषणं वचनं न श्रुतम्; सा लज्जया अवनतमुखी अभवत्। जनकनन्दिनी तैः वचनैः आहताङ्गी, अश्रुपातं निवारयितुं कठिनम् अनुभूय। ततः अश्रुपूर्णं वदनं समुच्छुष्य, शनैः पतिं प्रति कम्पितया वाचा इदं उवाच। "किमर्थं, वीर, माम् एवं कठोरं दुःखदं वचनं वदसि, साधारणः पुरुषः साधारणां स्त्रीं इव? अहं तव मन्यसे तादृशी नास्मि, महाबाहो; स्वचरित्रे विश्वासं कुरु, तेन शपथं तव करोत्। अन्यस्त्रीणां आचरणेन मम स्वरूपे संशयः कृतः; यदि परीक्षणम् कृतम्, तर्हि एषः संशयः त्यज्यताम्।