तत्र तु सुवर्णकवचवेष्टिताः किरीटिनः दण्डचामरहस्ताः परिचारकाः सर्वतः समन्तात् रथ्यां सञ्चरन्तः समरभूमौ स्थितान् योधान् व्यपाक्रान्तुम् आरब्धवन्तः। ततः भल्लूकवानरराक्षससमूहाः अपसार्य दूरं नीताः। तेषां तु तथा अपसार्यमाणानां महती निनादध्वनिः उत्पन्नः, यथा वातप्रेरितस्य सागरस्य गर्जितम्। सर्वतः तान् व्यपाक्रान्तान् विक्षिप्यमाणान् दुःखितान् च दृष्ट्वा, दयया च कोपेन च राघवः तान् निरोधयितुं आज्ञापयत्। ततः कोपसमन्वितः रामः विवेकिनं विभीषणं दीप्तनयनः तिरस्कारपूर्वकम् इदं वचनम् उवाच— "माम् अवज्ञाय किमर्थं त्वं एतेषां जनानां क्लेशं करोति? तेषां चित्तविक्षेपं निवर्तय; एते मम एव जनाः। न गृहेषु, न वस्त्रेषु, न भित्तिशरणे, न च राजोपचारेषु—एषा नारी रक्षिता भवति। आपदि, क्लेशे, युद्धे, स्वयंवरे, यज्ञे, विवाहे वा—एतेषु कालेषु स्त्रीणां रूपे दोषो न विद्यते। सा तु दुःखेन महता च क्लेशेन प्राप्ता; मम समीपे विशेषतः दृश्यमाना, तस्याः किंचित् दोषः नास्ति। अतः पालकीं त्यजतु, सा पादैः आगच्छतु; एते वानराः वनौकसः वैदेहीं मम समीपे पश्यन्तु।" रामस्य एवं उक्त्वा, विभीषणः चिन्तयन् सीताम् आदरपूर्वकं रामस्य सन्निधौ आनयत्। तदा लक्ष्मणः सुग्रीवः हनूमांश्च रामस्य वचनानि श्रुत्वा महता शोकसम्बन्धेन संतप्ताः। रामस्य तीक्ष्णैः चेष्टाभिः भार्यायाः च अवज्ञया, ते मन्यन्ते स्म यत् राघवः सीतायाः अप्रसन्नः। मैथिली लज्जया संकुचिता, विभीषणं अनुगम्य पतिं प्रत्यगच्छत्। विस्मयात्, हर्षात्, पतिस्नेहात् च सा पतिसमीपस्थितस्य सौम्यं मुखं पश्यन्ती, स्वस्यापि सौम्यतरं मुखमालोकयत्। चिरकालं न दृष्टं प्रियं मुखं दृष्ट्वा, हृदयक्लेशं विहाय, सा पूर्णचन्द्रवत् निर्मलमुखी विरराज। अथ श्रुणु, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना विरचिते युद्धकाण्डे, एकशतपञ्चदशः सर्गः आरभ्यते। रामः तु मैथिलीं विनयेन स्वपार्श्वे स्थितां दृष्ट्वा, हृदयस्थं भावम् अवदत्— "आर्ये! त्वं रिपुना युद्धे जिते उद्धृता; यत् पुरुषेण कर्तव्यं तत् मया कृतम्। मम कोपः समाप्तः, अपमानः अपकृतः, लज्जा च रिपुश्च मया एकैव विनाशितौ। अद्य मम वीर्यं प्रकटितम्, अद्य मम परिश्रमः सफलः, अद्य प्रतिज्ञा पूर्णा, अहम् आत्मवान्। त्वं तु चपलात्मना राक्षसेन हृता, मम वियोगेन दुःखिता; दैवकृतं दुःखं मम पुरुषकारेण जितम्। यो हि अपमानेन पीडितः स्वतेजसा तं न निवर्तयेत्, तस्य महात्मनः अल्पबुद्धेः पुरुषार्थः कः? सागरस्य लङ्घनं लङ्कायाः च दमनं—हनूमतः कर्म अद्य फलितम्, स्तुत्यं च। सुग्रीवस्य च सैन्यस्य च यत्नः, ये युद्धे शूराः अभवन्, ये च युक्ताम् उपदिशन्ति, सः अपि अद्य फलितः। विभीषणस्य अपि यः स्वं दुष्टं भ्रातरं त्यक्त्वा मम समीपं स्वयम् आगतः, तस्यापि यत्नः अद्य फलितः।" रामस्य एतानि वचनानि श्रुत्वा, सीता, मृगशावलोचना, अश्रुपूर्णलोचना बभूव। रामः तु तां प्रियां समीपस्थां पश्यन्, जनकथा-भयेन विदीर्णहृदयः अभवत्। सः तु सीतां, पद्मपत्रनयनां, कृष्णकुन्तलां, सुशोभनाङ्गीं, वानरराक्षससमूहे मध्ये, इदं वचनम् उवाच— "यत् पुरुषेण कर्तव्यं लज्जानिवारणाय, तत् मया कीर्त्यर्थं रावणं हत्वा कृतम्। यथा दक्षिणा दिशः, यः पूर्वं दुष्प्राप्या, अगस्त्येन तपसा शुद्धात्मना जिताः, तथा मया प्राणिनां लोकः जितः। विदितं ते, शुभे! एषः युद्धपरिश्रमः मया मित्रवीर्यस्य कृते सहनः, न तव कृते। मया धर्मरक्षितेन, लज्जानिवृत्तेन, कुलस्य यः कलङ्कः सः अपाकृतः। त्वं मम पुरतः स्थितासि, यस्याः चरित्रे संशयः जातः, सः दीपः पिडितनयनस्य यथा—एवमेव त्वं मम दुःखदायिनी। अतः, यथेष्टं गच्छ, जनकात्मजे! दश दिशः ते उद्घाटिताः; मम तव न किञ्चिद् कार्यम्। कः नाम कुलजः पुरुषः, शक्तिमान् अपि सन्, स्नेहात् मित्रेषु, परगृहे वासिनीं स्त्रीं पुनः गृह्णीयात्? त्वं रावणाङ्के क्लिश्यमाना, तेन पापदृष्ट्या दृष्टा—कथं त्वां पुनः गृह्णीयां, महाकुलसम्भवः इति? यः हेतुः येन त्वं मया प्राप्ता, सः साधितः; मम तव न किञ्चित् स्नेहः, यत्रेष्टं गच्छ। अतः, शुभे! अद्य मया निश्चयेन इदं उक्तम्; यथा इच्छसि, लक्ष्मणे वा भरते वा चित्तं स्थापय। अथवा शत्रुघ्ने, सुग्रीवे, राक्षसे वा विभीषणे; यत्र तव सुखं, तत्र चित्तं स्थापय, सीते!" इति श्रीरामस्य वचनैः, तत्र स्थिताः सर्वे वानरराक्षसाः, लक्ष्मणसुग्रीवहनूमन्तः च, दुःखेन सम्पूर्णहृदया बभूवुः; सीता लज्जया संकुचिता, किं करोमीति चिन्तयन्ती, विभीषणं अनुगम्य पतिसमीपं जगाम। सा पतिस्नेहविस्मयहर्षयुक्ता, प्रियमुखं समीपस्थितं दृष्ट्वा, स्वस्य सौम्यतरं मुखं प्रकाशितवती; चिरकालं न दृष्टं तद्वदनं दृष्ट्वा, हृदयक्लेशं त्यक्त्वा, पूर्णचन्द्रसमप्रभा बभूव। एवं रामस्य वचनैः, सीता दुःखिता, तुच्छीकृता, अश्रुपूर्णलोचना, पतिसमीपं स्थित्वा, किंचिद् हृदयेन विदीर्णा, किं करोमीति चिन्तयन्ती, तत्र स्थितासीत्।