दशग्रीवस्य पतनानन्तरं तस्य प्रियजनाः दुःखदुःखिताः समासन्नाः। तस्य हिताय मित्रैः यः उपदेशः कृतः, भ्रातृभिः यः शुभः उपदेशः दत्तः, तं दशाननः न शृणोति स्म। विशेषतः विभीषणः युक्तियुक्तं हितं धर्मानुकूलं च यद् उपदिश्य दत्तवान्, तदपि स नानुतिष्ठत्। मारीचः, कुम्भकर्णः, तस्य पिता च, तथा मम उपदेशः अपि तेन नानुसृतः, तस्य मदमत्तस्य; एष एव तस्य परिणामः अभवत्। अथ रुधिरसिक्तः दशग्रीवः नीलमेघसमानः, पीतवसनः, शोभितकङ्कणः, भूमौ पतितः स्थितः। तस्य प्रियजनाः शोकक्लिष्टाः, "हे महाबलिन्, युद्धे कदापि न पलायितः, शोकातुरायै मम किम् न भाषसे?" इति विलपन्ति। "हे यातुधानपौत्र, किम् न भाषसे? उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ! अधुनाऽपमानं नूतनं प्राप्तम्, तस्मात् किम् भूमौ शेषः?" इति पुनः पुनः विलपन्ति। सूर्यकिरणाः अद्य निर्भयाः लङ्कां प्रविष्टाः, यैः युद्धे शत्रवः पूर्वं नाशिताः। यः गदा तव सदा पूजिता, इन्द्रवज्रसमा, सुवर्णजालसंयुक्ता, सा अधुना भग्ना भूमौ स्थितः। तव लोहदण्डः अपि बाणैः सहस्रधा छिन्नः, युद्धभूमौ तं प्रियतमा इव आलिङ्ग्य स्थितः। "मम अप्रियं इव किम् न भाषसे?" इति विलपन्ति; "हृदयस्य सहस्रगुणं दुःखं सहनं न शक्यते" इति। एवं शोकसन्तप्तः, दुःखभारः तव अन्ते, तया विलापः कृतः, अश्रुपूर्णनेत्रा। तस्याः हृदयम् अनुरागेण आकृष्टम्, शोकात् मूर्च्छिता रावणवक्षसि पतिता। सा विद्युत् इव मेघे सन्ध्याभासे शोभिता, तस्याः सहपत्नीः शोकसन्तप्ताः उत्थापयन्ति। ताः पत्न्यः विलपन्त्यः तां समाश्वासयन्ति, "हे देवि, सर्वलोकानां अस्तित्वं अनिश्चितम्" इति। राज्ञां भाग्यं दशधा परिवर्तते, इति उक्तवती, सा पुनः उच्छ्वासं कृतवती। तस्याः अश्रुभिः स्तनौ मुखं च स्नातम्, तस्मिन्नेव क्षणे रामः विभीषणं प्रति अभाषत्—"भ्रातुः अन्त्यकर्म विधीयताम्, स्त्रियः च समाश्वास्यन्ताम्" इति। ततः विभीषणः युक्तियुक्तं धर्मानुकूलं हितं च विचिन्त्य, "स धर्मं परित्यज्य, निर्दयः, क्रूरः, मायावी च अभवत्; परस्त्रीगमनं कृतवान्, तस्मात् अन्त्यकर्म मया न कर्तव्यम्। भ्राता अपि, शत्रुः एव, अनिष्टनिष्ठः। वृद्धत्वेन सम्मानः यद्यपि, योग्यः न; लोकाः माम् क्रूरं वदन्ति। तस्य दोषश्रवणेन, पुनः मम सदाचारं लोकाः वदन्ति" इति उक्तवान्। रामः धर्मनिष्ठः तद् श्रुत्वा प्रसन्नः अभवत्। रामः वाक्यकुशलः विभीषणं प्रति उवाच—"मम अपि तव प्रियं कर्तुम् इच्छा अस्ति; तव सामर्थ्येन विजयः प्राप्तः। तथापि, राक्षसाधिपः त्वम्, तव प्रति मया सम्मानः कर्तव्यः; रावणः अधर्मिष्ठः, मायावी च, तथापि तेजस्वी, बलवान्, युद्धे अपराजितः, देवैः अपि इन्द्रमुख्यैः न जितः। रावणः महात्मा, महाबलः, लोकत्रासजनकः; मृत्युनाऽविरोधः समाप्तः, कार्यं सिद्धम्। तस्य अन्त्यकर्म यथा तव अथवा मम इच्छया विधीयताम्; यथोचितं कर्म त्वया कर्तव्यम्, महाबाहो। शीघ्रं धर्मानुसारं कर्म कुरु, कीर्तिं च प्राप्स्यसि" इति। रामवचनं श्रुत्वा, विभीषणः शीघ्रं अन्त्यकर्म आरभत्। राक्षसाधिपः विभीषणः स्वभ्रातुः रावणस्य अन्त्यकर्म आरभ्य लङ्कानगरं प्रविष्टः। ततः रावणस्य अग्निकुण्डं, यूपं, अग्निं, ऋत्विजः च शीघ्रं अपाकरोत्। चन्दनं, अन्यानि विविधानि दारु, गन्धयुक्तं अगुरु, अन्यानि सुगन्धानि द्रव्याणि च आनयत्। राक्षसः मणीन्, मुक्ताफलानि, प्रवालानि च आनयत्, अन्यैः राक्षसैः परिवृतः शीघ्रं आगच्छत्। माल्यवता सह विभीषणः रावणं सुवर्णशय्यां शुभवस्त्रसंवृतं स्थापयित्वा अन्त्यकर्म अकरोत्। द्विजातयः अश्रुपूरितमुखाः, रावणं राक्षसाधिपं विविधैः वाद्यैः स्तुतिभिः च पूजयामासुः। विविधवर्णमाल्यपताकाभिः विभीषणः अन्ये च रथं उत्तोलयन्ति। सर्वे दक्षिणदिशं अभिमुख्य दारु गृह्णन्ति, ऋत्विजः अग्निं प्रज्वालयन्ति। ते रुदन्तः रावणं शुद्धस्थले स्थापयन्ति। चन्दनं, पद्मनालानि, चन्दनचूर्णं च उपयुक्त्य चिता निर्मिताः, ब्राह्मणवस्त्रैः च आवृताः, त्वक्शय्या च उपन्यस्ताः। राक्षसाधिपस्य श्रेष्ठं पितृकर्म अकरोत्, वेदीं दक्षिणपूर्वे स्थापयित्वा अग्निं यथास्थानं न्यस्य। सर्पिस्पूर्णं स्रुवं तस्य स्कन्धे स्थापयित्वा, यूपं पादयोः, मुसलं जघने च स्थापितम्। तानि काष्ठानि, अधराधरदर्भाणि, अन्यं मुसलं च यथास्थानं स्थापयामासुः। एवं रावणस्य अन्त्यकर्म विधिवत् सम्पन्नम्।