राक्षसराजस्य निधनसमये, तस्य भार्या तं प्रति दुःखार्तया वाचा समुपवदत्—"त्वया कृतदोषेण ताः स्त्रियः शापं दत्तवन्त्यः, स च शापः त्वयि सम्प्राप्तः। यः जनप्रवादः त्वत्सम्बद्धः प्रवर्तते, स एव सत्यः, हे नृप। न निरर्थकं पतिव्रतानां नेत्रेभ्यः अश्रूणि भूमौ पतन्ति। कथं त्वया, हे नृप, तेजसा लोकाः जिताः? यद्यपि त्वं स्ववीर्येण गर्वितः, तथापि स्त्रीहरणरूपं तु लघुकर्म त्वया कृतम्—मृगवेषेण रामं तपोवनात् अपाहरः। रामस्य पत्नी अत्र आनीता, लक्ष्मणश्च पृथक्कृतः; तथापि युद्धे त्वत्तः कदापि भीरुत्वं न स्मरामि। नूनं, विपर्ययेन ते कालः परिपक्वः—त्वं हि अतीतानागतवर्तमानविषयेषु निपुणः। मैथिलीं हृतां दृष्ट्वा, चिन्तयन्स्व, दीर्घं निश्वस्य, सत्यवाक्यस्य महाबाहोः भ्रातुः वचनं स्मरामि। कामक्रोधसमुत्थेन विपत्त्या राक्षसश्रेष्ठस्य नाशः सम्प्राप्तः। यदर्थं त्वया कर्म कृतम्, तेन महद्विनाशः जातः; सर्वं राक्षसवंशं अनाथं कृतवान्। त्वं मया न शोचनीयः, यशस्वी बलपराक्रमवान्; स्त्रीभावात् तु मम मनः दयायाम् प्रवर्तते। सौभाग्यं वा दुःखं वा यद् ते लब्धम्, तत्र मम शोकः स्वयमेव दुःखिता भूत्वा। हितवचनानि सुहृदां भ्रातॄणां च त्वया न श्रुतानि, हे दशानन। विवेकिना विभीषणेन युक्तयुक्तवचनं यदुक्तं, तदपि त्वया न कृतम्। मारीचस्य कुम्भकर्णस्य पितुर्मम च वचनं त्वया मदमत्तेन न गृहीतम्; तस्य फलमिदम्। मेघसन्निभ त्वं पीताम्बरधरः सुवर्णकङ्कणभूषितः, रक्तसिक्ताङ्गः किं भूमौ शयानोऽसि? शोकार्ता अहं त्वां प्रति न भाषसे, युद्धे न कदापि पलायितवन्तं महावीर्यं त्वाम्। हे यातुधानपौत्रि, किं मां न भाषसे? उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ! किं नवं लज्जां प्राप्य भूमौ शयानोऽसि? अद्य भास्करकराः निर्भयाः लङ्कां प्रविष्टाः, येन त्वया पूर्वं शत्रवः सूर्यतेजसा विनाशिताः। या गदा त्वया इन्द्रवज्रसमा पूजिता सुवर्णजालविभूषिता युद्धे धृता, सा भग्ना पतिता। लोहदण्डः अपि शरैः सहस्रधा छिन्नः, त्वं तं युद्धभूमौ प्रियतमेव आलिङ्ग्य शयानः। किं मां अप्रियां इव न भाषसे? सहस्रगुणं दुःखं यस्य हृदयं न सहते, तस्य लज्जा। एवं दुःखशोकभारवशेन सा विलपन्ती अश्रुपूर्णलोचना बभूव। स्नेहेन परिपूर्णहृदया सा ततः मोहवशात् पतिता, रावणवक्षसि व्यससाद। सा सन्ध्याभ्ररुचिरविद्युदिव स्फुरन्ती पतिता, ताः सहभार्याः शोकार्ता उपावर्तयन्। रुदन्त्यः सर्वाः भार्याः तां समाश्वासयन्त्यः, 'देवि, सर्वेषां लोकानां स्थितिः चञ्चला इति न ज्ञायते किम्?' इत्युक्त्वा तां स्थिरीकर्तुम् प्रयत्नं कृतवत्यः। राज्ञां सौभाग्यं दशधा परिवर्तते, इति ताः वदन्त्यः, सा पुनः प्रलपन्ती उच्चैः विललाप। अश्रुभिः स्तनौ मुखं च स्नापयन्ती, तस्मिन्नन्तरे रामः विभीषणं प्रति वचनम् उवाच—'भ्रातुः ते अन्त्यकर्म क्रियताम्, स्त्रियः चाश्वास्यन्ताम्।' विभीषणः तु बुद्ध्या यद् युक्तं हितं धर्म्यं च, तद् विचिन्त्य, 'सः धर्मं परित्यज्य, क्रूरः, निर्दयः, छली चाभवत्। परस्त्रीग्रहणं कृत्वा, भ्राता सन् अपि, शत्रुरिव मे, सर्वपापनिष्ठः। रावणः वयोवृद्धत्वेन पूज्यः सन् अपि, न मान्यः; भूमौ जनाः मां क्रूरमिति वदिष्यन्ति। तस्य दोषान् श्रुत्वा, पुनः सर्वे मम सदाचारं वदिष्यन्ति,' इति विभीषणः रामाय न्यवेदयत्। तच्छ्रुत्वा रामः धर्मनिष्ठः सन्तुष्टः अभवत्। रामः वाक्यकुशलः विभीषणं प्रति उवाच—'यद् रोचते ते, तदहमपि इच्छामि कर्तुम्; तव तेजसा विजयो मम लब्धः। तथापि, राक्षसराज, त्वया मया च यथेष्टं कर्तव्यम्; सायंचरित्रोऽपि सः रावणः, त्वया पूज्यः। स तेजस्वी, बलवान्, वीर्यशाली, देवेन्द्रादिभिः अपि युद्धे न विजितः इति श्रूयते। रावणः महात्मा, महाबलः, लोकत्रासकरः; मृत्युनैव वैरं समाप्तम्, कार्यं साधितम्। तस्य अन्त्यकर्म त्वया मम वा स्वस्य वा यथेष्टं क्रियताम्; धर्मेण सम्यक् क्रियासु त्वया कीर्तिः लभ्यते।' रामस्य वचः श्रुत्वा, विभीषणः शीघ्रं यत्नं चकार। विभीषणः राक्षसेश्वरः, हतभ्रातुः रावणस्य अन्त्यकर्म आरब्धवान्, लङ्कानगरीं प्रविष्टवान्। शीघ्रं सः रावणस्य वह्निकुण्डं, यानानि, अग्नीन्, ऋत्विजश्च अपाकरोत्। तथा चन्दनं, विविधानि दारूणि, अगुरु, अन्यानि च सुरभिसुगन्धीनि अपि बहिः आनयत्।