मन्दोदरी रावणस्य पार्श्वे स्थित्वा शोकविह्वला इव प्रवदति स्म—"यः शुभं करोति स शुभं प्राप्नोति, यः पापं करोति स पापं एव आप्नोति। विभीषणः सुखं प्राप्तवान्, त्वं तु दुःखस्यैव पात्रं जातः। त्वदर्थे अन्याः अपि स्त्रियः सन्ति, या अपि रूपेण उत्तमाः; परन्तु कामवशेन मोहग्रस्तः त्वं तद् न अवबुध्यसे। न च वंशेन, न च रूपेण, न च सौजन्येन मैथिली मयि श्रेष्ठा वा समा वा अस्ति; तथापि मोहात् त्वं तद् न पश्यसि। सर्वेषां प्राणिनां मृत्युः चिह्नरहितः, किन्तु तव तु मैथिली रूपेण मृत्युः अभवत्। सीतासंभूतः मृत्युः त्वया दूरात् समीपं नीतः; मैथिली रामेण सह दुःखरहितं मोदिष्यते। अहं तु अल्पपुण्या भीषणशोकसागरं पतिता, कैलासे, मन्दरगिरौ, मेरौ, चैत्ररथवने च। त्वया सह दिव्येषु उद्यानेषु क्रीडित्वा, शोभायुक्तेन विमानरथेन अहं विचरामि स्म। विविधमाल्यवस्त्रभूषितानि जनपदानि विलोक्य, सुखभोगेभ्यः पतिता अस्मि त्वदीयमरणेन, वीर। अहं सा एव स्त्री अद्य रूपान्तरिता; धिक् राजानां चपलां लक्ष्मीं! हन्त, राजन्, तव कोमलं, सुन्दरं, समचित्तं, स्निग्धचर्म च रूपम्—चन्द्रपद्मसूर्यसदृशं, प्रभायुक्तं, दीप्तमुकुटमण्डितं, ताम्रवदनं, दीप्तकुण्डलं च—मदोल्लासितलोचनं, मद्यशालासु विचरन्तं, विविधमाल्यभूषितं, मधुरस्मितं, रम्यवचनं च। तव तदेव मुखं, नाथ, यथा पूर्वं न शोभते, रामबाणैः विद्धं, रक्तस्रावमयम्। तव मांसमस्तिष्कं भग्नं, रथरजसा कृशम्; हन्त, मम अन्त्यावस्था प्राप्ता, विधवाशोकं वहन्ती। मूढा अहम्, न कदापि अवबुद्धवती—मम पिता दानवराजः, पतिः राक्षसराजः। मम पुत्रः इन्द्रजित्—अहं तेन अतीव गर्विता आसम्; शत्रुहन्तारः, भीमवीर्यशौर्यसम्पन्नाः। अहं निश्चितवती—मम रक्षका सन्ति, सर्वतः निर्भया; एवं भवतः सर्वेषां बलम्। कथं एषा अप्रतीता भीः मानुषात् अभवत्, या अहं न जानामि? नीलमणिसदृशः, महागिरिसमः, भुजकङ्कणहारमणिविचित्रैः, मुक्ताहारैः, दीप्तमाल्यैः भूषितः, रम्यः, क्रीडायाम् अतीव शोभनः, रणभूमौ दीप्तः। यस्य देहम् आभरणदीप्त्या जलद इव विद्युत्प्रभया शोभते, तस्य शरीरम् अद्य तीक्ष्णैः शरैः आच्छन्नम्। यत् पूर्वं स्पर्शे दुष्करम्, तद् अद्य शरैः विद्धं, श्वशुनोपघातितमिव, आलिङ्गनाय अयोग्यम्। गात्रेषु गाढशरपीडितम्, स्नायुसन्धिविच्छिन्नम्, भूमौ पतितम्, कृष्णम्, रक्तरञ्जितम्। वज्राहतं इव, पर्वतविक्षिप्तम्, अहो, स्वप्नोऽयम् उत यथार्थः, रामेण त्वं हतः। त्वम् अपि मृत्योरपि मृत्युः, कथं मृत्युवशं गतः? त्रैलोक्यधनभुग्, त्रैलोक्यभीषणः। लोकपालविजयी, शिवस्यापि प्रतिपक्षी, दर्पहरः, प्रत्यक्षवीर्यसम्पन्नः। यः लोकत्रयस्य संक्लेशः, साधूनां विदारणकर्ता, शत्रुसंनिधौ धैर्ययुक्तवचनकर्ता। स्वजनरक्षिता, पापकृतां हन्ता, दानवयक्षपतिसहस्रविनाशकः। निवातकवचान् युद्धे जितवान्, यज्ञान् विनाशकः, स्वजनरक्षकः। धर्मव्यवस्थाभङ्गकर्ता, मायाकारी युधि, देवदानवमानुषकन्याहरणकर्ता। शत्रुस्त्रीणां दुःखदाता, स्वजननेता, लङ्काद्वीपपालकः, घोरकर्मकृत्। अस्माकं सुखभोगप्रदाता, रथिनां श्रेष्ठः—एवं महाबलवतां त्वां रामेण निपातितम्। अहं तु स्थित्वा, एतन्मांसपिण्डं वहन्ती, तव वियोगेन, सुखशय्यायां शयानां, राक्षसराज। कस्मात् त्वं भूमौ रजसा आवृतः शेषे, यदा मम पुत्रः इन्द्रजित् लक्ष्मणेन हतः? ततः त्वं भीषणा हतः, अद्य च पतितः; बन्धुहीना, त्वद्विहीना च। सुखभोगविरहिता, अहं वर्षशतं शोकयिष्यामि, दीर्घं क्लेशपथं प्रविष्टा, राजन्, अद्य दुःखकरं। मामपि आनय, दुःखार्तां; त्वया विना न जीविष्यामि। किमर्थं मां दुःखितां त्यक्त्वा गन्तुम् इच्छसि? किमर्थं मां न भाषसे, या दुःखिता विलपन्ती च दुर्बला? नूनं त्वं न कुपितः, मां निर्वस्त्रां निराभरणां दृष्ट्वा। नगरद्वारात् निर्गम्य, अहम् अत्र पादाभ्यां आगता, नाथ; पश्य प्रियतमान् भार्याः, लज्जावसनविहीनाः। कथं त्वं न रोषं गच्छसि, सर्वान् स्वजनान् बहिः दृष्ट्वा? एषा तव सखी, अनाथा, विलपन्ती। न च त्वं तं सान्त्वयसि, न च तं मूल्यसि; राजन्, त्वया बह्व्यः कुलस्त्रियः विधवाः कृताः। पतिसंयुक्ताः, धर्मनिष्ठाः, वृद्धसेवायां प्रवृत्ताः—शोकग्रस्ताः, शप्ताः, पराधीनाः अपि पतिताः।