राघवस्य बाणैः पतितस्य रावणस्य समीपे राक्षसाधिपस्य भार्याः दुःखशोकसमाकुलाः, अश्रुपूर्णनेत्राः, शोकविह्वलाः काक्यः इव विलपन्त्यः तस्थुः। तासां मध्ये ज्येष्ठा प्रियाभार्या मंदोदरी, दुःखग्रस्तचित्ता, पतिं निरीक्ष्य, शोकवेगात् विलपितुम् आरब्धा। सा मंदोदरी, दशग्रीवस्य पतनं रामेण, यस्य कर्माणि अगम्यगम्यानि, दृष्ट्वा, शोकसमाकुला पतिं सम्बोध्य इदम् उवाच— "न हि तव कामो न च तस्य सिद्धिः, हे राक्षसश्रेष्ठ; सर्वाणि कर्माणि दैववशेन प्रवर्तन्ते, यद् विनष्टं तद् दैवेनैव विनश्यति। एषा वानरराक्षसानां युद्धे नाशनं, अपि च तव, महाबाहो, दैवयोगात् सम्प्राप्तम्। न वित्तेन न कामेन न वीर्येण नाज्ञया लोके प्रवृत्तं दैवं निवर्तयितुं शक्यते।" एवं राक्षसाधिपस्य भार्याः शोकविह्वलाः, अश्रुपूर्णलोचनाः, दुःखेन विलपन्त्यः काक्यः इव बभूवुः। ततः मंदोदरी, पतिं दशग्रीवं समुपविश्य, शोकमूर्च्छिता, पुनरपि विलपन्ती तम् उवाच— "नूनं, महाबाहो, इन्द्रः अपि कोपितं त्वां संमुखं स्थातुं कम्पते, त्वं वैश्रवणस्य भ्राता। तव कोपात् महर्षयः, प्रख्यातगन्धर्वाः, चारणाः च सर्वतः पलायिताः। तथापि त्वं रामेण युद्धे पराजितः, पुरुषेण केवलम्; किं नु लज्जसे, राजन्, किं इदं राक्षसेश्वर?" "कथं त्वं त्रिलोकविजयी, तेजसा बलसम्पन्नः, अजितः, वनवासिनां मनुष्येण हतः? त्वं पुरुषव्यतिक्रान्तः, कामरूपी, रामहस्ते नाशितः, इदं च विचिन्तनीयम्। नाहं मन्ये एतद् रामस्य कर्म, यः सर्वतः परिवृतः सैन्ये मध्ये त्वां हन्यात्। किम् वा, रामरूपधारी मृत्युर्देवोऽयं तव विनाशाय अद्भुतमायां विधाय आगतः? किम् वा वासवेन त्वं विजितः, महाबल, किं तु वासवस्य अपि त्वां युद्धे द्रष्टुं सामर्थ्यम् अस्ति?" "एषः, महाबलपराक्रमः, सुरारिः, महातेजाः, नूनं महायोगी, परम् अक्षरम् आत्मा। सः अनादिनिधनः, श्रेष्ठः, तमोऽतिरिक्तः, सृष्टिकर्ता, शङ्खचक्रगदाधरः। श्रीवत्सलक्ष्मा, नित्यश्रीः, अजितः, शाश्वतः, धैर्यवान्, स एव सच्चिदानन्दविग्रहः विष्णुः मानुषरूपम् आस्थाय स्थितः।" "सर्वे देवाः वानररूपिणः तं परिवृत्य, जगतां हितकाम्यया, तिष्ठन्ति। सः जितेन्द्रियः, येन त्रिलोक्यं त्वया अपि जितम्, सः राक्षसैः परिवृतं सुरारिं समरभूमौ प्रत्यगृह्णात्। यथा स्मरणेन इन्द्रियैः शत्रुः जितः, तथैव त्वं अपि, जनस्थानस्थैः राक्षसैः परिवृतः, रामेण जितः।" "यदा खरः भ्राता त्वया निहतः तदा रामः न मानुषः; यदा च हनूमान् लङ्कापुर्यां प्रविष्टवान्, या सुरेभ्यः अपि दुष्प्रवेश्या, तदा एव दुःखम् उत्पन्नम्। अहम् एव तदा उक्तवती— 'राघवेण वैरं मा भूयात्' इति; तव तु न श्रोतव्यम् आसीत्। अतः, एषः विपत्तिः त्वाम् उपागतः।" "राक्षसश्रेष्ठ, त्वं सीतां अयाचः, या अरुन्धत्याः रोहिण्याः च अपि श्रेयसी। तव वित्तनाशाय, देहनाशाय, कुलनाशाय त्वं ताम् इच्छन् मोहग्रस्तः। पतिव्रतात्यन्तनिष्ठां सीतां धर्म्यां हिंसित्वा त्वं अधर्मे स्थितः; सा स्त्रीषु भूमिः, लक्ष्मीषु लक्ष्मीः, पतिसंयुक्ता।" "एकाकिनीं, दुःखितां, वनस्थां, निर्दोषां, शुभलक्षणां मैथिलीं कपटेन आनयित्वा त्वं केवलं आत्मानम् एव कलुषीकृतवान्। मैथिल्याः सङ्गमकामनां न प्राप्य, त्वं, नाथ, नूनं तस्याः तपसा दग्धः। तस्याः दुःखार्ताया तपसा त्वं दग्धः; तदा एव न दग्धः, यदा तां हिंसित्वा, यतः सर्वे देवाः, इन्द्राग्निप्रमुखाः, त्वां बिभ्यति स्म।" "नूनं कृतकर्मणां फलम् अवश्यम् उपभोग्यं; कालः आगते कर्ता फलं लभते—नात्र संशयः। पुण्यकर्मा पुण्यं प्राप्नोति, पापकर्मा पापं; विभीषणः सुखं प्राप, त्वं तु दुःखमवाप्य।" "अन्याः अपि तवस्त्यस्ति स्त्रियः सुन्दरतरा, किं तु त्वं कामवशात् मोहितः, न तद् अवबुध्यसे। न वंशे, न रूपे, न सौम्यतायां मैथिली मयि श्रेष्ठा वा समा, किं तु त्वं मोहाद् न जानासि। सर्वेषां प्राणिनां मृत्युर्लिङ्गं नास्ति; तव तु मृत्युर्मैथिली रूपेण आगतः।" "सीतासम्भूतः मृत्युः त्वया दूरात् समीपं नीतः; मैथिली रामेण सह दुःखमुक्ता हर्षं लप्स्यते। अहं तु अल्पपुण्या, महतीं शोकसिन्धुम् आपन्ना, कैलासे, मन्दरे, मेरौ, चैत्ररथे च।" "त्वया सह दिव्येषु उद्यानेषु क्रीडित्वा, विमानैः शोभितैः समारुह्य, अद्भुतश्रियं लब्ध्वा, नानादेशदर्शनं कृत्वा, नानापुष्पवस्त्रभूषणैः विभूषिता, सुखभोगात् पतिता अस्मि, त्वद्वियोगात्।" "अद्य अहम् एव सा स्त्री, रूपान्तरिता; राज्ञां चपलया लक्ष्म्या धिक्। हन्त, राजन्, तव कोमलं, सुन्दरं, सममङ्गलं, स्निग्धचर्म, चन्द्रपद्मसूर्यसदृशं रूपम्—" "मणिमयमुकुटमण्डितं, ताम्रवदनं, दीप्तकुण्डलधारिणम्—एवम् अहं पश्यामि।" एवं मंदोदरी, दुःखवशात्, पतिं दशग्रीवं प्रति शोकविह्वला, तस्य विनाशे दैवबलमेव कारणम् इति निश्चित्य, रामस्य दिव्यरूपमाहात्म्यं च चिन्तयन्ती, दुःखसागरस्य पारं न पश्यन्ती, विललाप।