धृतिशाखाभिः महत् तपसा पुष्पैः, पराक्रममूलैश्च सम्यक् संवृद्धः राक्षसराजवृक्षः रणभूमौ राघववायुना निपातितः। तेजःशृङ्गैः, कुलपरम्पराभिः, कोपप्रसादकराभ्यां हस्तबाहुभिश्च, सिंहेन इक्ष्वाकुवंशसम्भवेन गृहीतः रावणगजेन्द्रः भूमौ सुप्तः। तस्य विक्रमेण प्रज्वलितेन, उत्साहाग्निना, श्वासधूमेन, स्वबलगर्वेण च राक्षसाग्निः सन्निपाते महाबलः राममेघेन शमितः। सिंहकर्णमण्डलेन, वृषककुदेन, खरशृङ्गेण, विजिगीषु गजगमनेन, चञ्चलकर्णनेत्रेण राक्षसर्षभेण, नृपतिसिंहेन निपातितः। तदा रामः, विवेकयुक्तं यथार्थदर्शिनं विबीषणं शोकसन्तप्तं दृष्ट्वा, तम् इदं प्राह—"नायं विनष्टः, न च स्थाणुः; रणशूरः, परमोत्साही, निर्भयः पतितः। ये क्षत्रधर्मनिष्ठाः, रणभूमौ यशः प्रार्थयन्तः पतन्ति, तेषां निधनं प्राप्तानां एवमशोच्यं न भवति। येन, इन्द्रदेवैः सहितैः त्रिलोकी युधि भीता, स प्राज्ञः कालयोगेन पतितः; तस्मात् तस्मिन्न शोकः कर्तव्यः। न हि युद्धे परमजयः कस्यचित्; वीरः वा हन्यते, वा हन्ति। एष एव सनातनः पन्थाः क्षत्रियैः पूजितः—रणे हतः क्षत्रियो न शोचनीयः। अतः, एतद् निश्चित्य, सत्यनिष्ठः, अशोकः सन्, अधुना कर्तव्यं विचिन्त्यताम्।" एवम् उक्त्वा, शोकेन पीडितः विबीषणः रामं वीर्यवन्तं प्राह—"येन पूर्वं देवेन्द्रैः अपि युद्धे न कदापि पराजितः, स त्वया संग्रामे पराजितः, यथा सागरः तीरसमागमे निरुद्धः। येन वनेवासिभ्यः दानानि दत्तानि, भोगाः उपभुक्ताः, सेवकाः रक्षिताः, मित्रेभ्यः सम्प्रदत्तं धनम्, शत्रुभिः सह वैराणि धृतानि। सोऽयं रिपुषु वह्निः, महातपाः, वेदवित्, कर्मणा च विक्रमेण च श्रेष्ठः; तस्य गतस्य यथोचितं संस्कारं कर्तुम् इच्छामि तव अनुमत्याः।" तदा दयावाक्यैः विबीषणेन संबोधितः महात्मा रामः अक्षीणधृतिः दिव्यं संस्कारं कर्तुम् आदिशत्। "मरणेन वैरं समाप्तम्, कार्यं सम्पूर्णम्; संस्कारः क्रियताम्, मम च तव च साम्यं अस्तु," इति रामः उक्तवान्। एवं महाकाव्ये युद्धकाण्डे शतदशोत्तरशततमः सर्गः आरभ्यते। रावणस्य राघवेण निहतस्य श्रुत्वा, शोकेन कृशाः राक्षस्यः अन्तःपुरात् निर्गत्य, वारं वारं निरुद्धाः अपि, भूमौ लुठन्त्यः, विकीर्णकेशाः, दुःखार्ताः, वत्सवियुक्ताः धेनवः इव। राक्षसैः सह उत्तरद्वारतः निर्गत्य, भयानकं रणभूमिं प्रविश्य, पतिं हतान्विष्यन्त्यः, "आर्यपुत्र!" "नाथ!" इति क्रोशन्त्यः, शोणितलेपिते क्षितौ पतित्वा, तस्य देहे समाश्लिष्य। अश्रुपूर्णलोचनाः, पतिसन्तापपीडिताः, ताः गजाङ्गनाः स्वपतिनाथवियुक्ताः इव विलपन्ति स्म। ददृशुः ताः रावणं, दीर्घकायं, महावीर्यं, दीप्ततेजसं, भूमौ निपातितं, कज्जलराशिमिव। सहसा पतिं रणरजःसंलिप्तं दृष्ट्वा, ताः लताः इव छिन्नाः अङ्गेषु पतिताः। तत्र काचित् प्रेम्णा समाश्लिष्य रुरोद, अपराऽस्य पादौ, अपराऽस्य ग्रीवां दृढं परिष्वज्य स्थितवती। अपराऽञ्जलिं कृत्वा भूमौ लुठन्ती, अपराऽस्य मुखं निरीक्ष्य मूर्च्छिता। काचित् मूर्ध्नि पतिं उपवेश्य, अश्रुभिः मुखं सिञ्चन्ती, पद्मे शारदीरिव बिन्दवः, विलपन्ती। एवं संतप्ताः, भूमौ निहतं रावणं दृष्ट्वा, बहुधा विलपन्त्यः, शोकवशाः पुनः पुनः क्रोशन्ति। "योऽयं देवेन्द्रं त्रासयामास, यमं च, कुबेरस्य पुष्पकं चापहृत्य; यो गन्धर्वर्षिसुरान् युद्धे संतापयामास; योऽसुरदेवभुजगैः अपि अभयम् अलभत; स मर्त्येन भयम् आप्नोतु। यो देवैः, दानवराक्षसैः अपि दुर्हन्त्यः, स मर्त्यपदातिना हतः। यं देवयक्षासुरा न शक्ताः हन्तुम्, स भाग्ययोगेन मर्त्यहस्तेन निहतः।" एवं विलप्य, दुःखार्ताः ताः स्त्रियः पुनः पुनः शोकाकुलाः रुदन्ति। "मित्रैः सततं हितं वाक्यं न श्रुतम्; सीता आनिता तस्य निधनाय, राक्षसाः नष्टाः, वयं च सः स्वयम् अपि पतितः। भ्राता प्रियः विबीषणः हितं वदन् अपि, त्वया दुष्टबुद्ध्या कठोरः इति दृष्टः, आत्मनाशकाम्यया। यदि जानक्याः सीता रामाय समर्पिता स्यात्, न एष घोरः मूलनाशकः विनाशः अभविष्यत्। भ्राता तृप्तः अभविष्यत्, रामः सखा अभविष्यत्, वयं न विधवाः, कामाः पूर्णाः, शत्रवः न स्युः। त्वया तु, बलात् सीता गृहीत्वा, राक्षसाः, वयं, त्वं च—त्रयः समं विनष्टाः।" एवं राक्षस्यः शोकार्ताः, रावणं प्रति दुःखेन विलपन्त्यः, रणभूमौ अश्रुपूर्णलोचनाः, पतिं निहतं समुपलभ्य, शोकवशाः रुरुदुः।