राघववंशसमुद्भवः महाबलवान् रामः, शत्रुं हत्वा, स्वजनबलसमन्वितः रणाङ्गणे स्थितवान्। तं देवसमूहाः महेन्द्रप्रमुख्याः परिवव्रुः। एवं विजितशत्रौ स्थिते रामे, युध्दकाण्डस्य वाल्मीकीयरामायणे एकोनशताधिकनवतितमः सर्गः प्रवर्तते। रणभूमौ भ्रातरं निपातितं दृष्ट्वा, दुःखवेगेन हृतचित्तः विभीषणः विललाप। ‘‘वीर! कीर्तिमन्! प्राज्ञ! त्वं पृथिव्याम् अधस्तात् राजोपविष्टः किमिदं शयितः? दीर्घे स्थिरे च भुजे, कङ्कणाभरणे, भूमौ निक्षिप्य, किरीटं अपसृत्य, सवितृद्युतिर्निपातितः। एषा सा घटिता या मया पूर्वं प्रियं न तव उक्तं, काममोहाभिभूतस्य। न प्रहस्तः गर्वितः, न इन्द्रजित्, न अन्ये महाबलाः, न कुम्भकर्णः महारथः, न अतिकायः, न नरान्तकः, न त्वं स्वयम् मम वाक्यं ग्राहयामासुः। अधुना तस्य फलम् आगतम्। बुद्धिप्रतिष्ठा नष्टा, धर्ममूर्ति नष्टः, शौर्यसारः नष्टः, सुहस्ताश्रयः नष्टः। सूर्यः भूमौ पतितः, चन्द्रः तमसि मग्नः, चित्रभानुतेजः शान्तम्, धैर्यं क्षीणम्—एषः शस्त्रधारिणां श्रेष्ठः भूमौ पतितः। यस्य प्राणः गतः, तस्य किं पुनः लोकेऽस्ति, यः राक्षसव्याघ्रः रणराजस्मिन् शयितः। धैर्यशाखा, तपःपुष्पाणि, शौर्यं मूला—एवं वृक्षः राक्षसराजस्य, राघववायुना रणभूमौ निपातितः। तेजःशृङ्गः, वंशानुवंशः, क्रोधप्रियकरौ हस्तबाहू, इक्ष्वाकुवृकगृहीतः—रावणगजः भूमौ शयितः। तेजःप्रदीप्तः, वीर्येण प्रफुल्लः, गर्वो बलम्, धूमायितश्वासः—एषः राक्षसाग्निः राममेघेन शमितः। सिंहमाना, वृषककुद्, खरशृङ्ग, विजिगीषुगजगमनः, चञ्चलकर्णनेत्रः—राक्षसर्षभः राजव्याघ्रेण निपातितः। एवं युक्तार्थं, दृढनिश्चयं, शोकाभिभूतं विभीषणं दृष्ट्वा, रामः तं संबोधितवान्—‘‘एषः न विनष्टः, न च स्थिरः, रणशूरः, महोत्साहः, निर्भयः पतितः। ये क्षत्रधर्मे प्रतिष्ठिताः, रणभूमौ कीर्तिं कामयमानाः पतन्ति, ते न शोच्याः। येन त्रैलोक्यं देवेन्द्रैः सहितैः रणभूयिष्ठम् अभिभूतम्, सः कालसंयोगेन न शोच्यः। न कदापि युद्धे परमजयः—कोऽपि वीरः अन्यैः हन्यते, वा अन्यान् हन्ति। एषः प्राचीनः पन्थाः, क्षत्रियैः पूजितः—युद्धे निहतः न शोच्यः। अतः, एवं निश्चित्य, सत्यनिष्ठः, शोकवर्जितः, अनन्तरं कर्तव्यं विचिन्तय। एवं रामवाक्यं श्रुत्वा, दुःखार्तः विभीषणः भ्रातृहिताय पुनरुवाच—‘‘यः सर्वैः सुरैः सह इन्द्रेण अपि सङ्ग्रामे न कदापि पराजितः, स त्वया संग्रामे संप्राप्तः सागर इव तीरम्। येन वनवासिनः दत्तानि दानानि, सुखानि भुक्तानि, सेवकाः पालिताः, मित्रेभ्यः धनं निक्षिप्तम्, शत्रुभिः वैराणि धृतानि। शत्रूणां शत्रुः, महातपाः, वेदविद्, कर्मणां शौर्यस्य च अग्रणीः—यस्य यथोचितं क्रियते, तस्य तव अनुमत्याऽहम् अनुष्ठातुम् इच्छामि।’’ रामः, करुणया विभीषणवाक्यं श्रुत्वा, अमन्दतेजाः स्वर्गीयक्रियाः कर्तव्या इति आज्ञापयत्—‘‘मृत्युनाऽन्तः शत्रुत्वं, कार्यं सम्पूर्णम्। तस्य अन्त्यक्रिया क्रियताम्, मम अपि तव यथैव।’’ ततः शृणुत, वाल्मीकीयरामायणे युद्धकाण्डे शतदशोत्तरशततमः सर्गः प्रवर्तते। राघवेण रावणस्य वधं श्रुत्वा, दुःखक्षीणाः राक्षसीः अन्तःपुरात् निर्गताः। वारंवारं निरुद्धाः अपि, भूमेः रजसि परिपतन्त्यः, विकीर्णकेश्यः, दुःखार्ताः, वत्सहीनाः धेनवः इव। राक्षसैः सह उत्तरद्वारात् निर्गम्य, भीषणं रणाङ्गणं प्रविश्य, हतं पतिं विचिन्वन्त्यः। ‘‘आर्यपुत्र! नाथ!’’ इति क्रोशन्त्यः, रक्तमृदिते भूमौ पतिं आलिङ्ग्य, पतिताः। अश्रुपूर्णनेत्राः, पतिस्नेहदुःखार्ताः, करिण्यः हतनेतृका इव क्रोशन्त्यः। रावणं दीर्घशरीरं, महावीर्यं, महातेजसं, भूमौ निपातितं, अञ्जनराशिमिव दृष्ट्वा। सहसा पतिं रणरजसि शयानं दृष्ट्वा, लतानिव छिन्ना अङ्गेषु पतिताः। काचित् स्नेहात् आलिङ्ग्य रुदती, अपराऽपादौ गृहीत्वा, अपराऽङ्के शिरः निधाय, मुखं निरीक्ष्य अश्रूणि सिञ्चन्त्यः, पद्मे इव शिशिरबिन्दवः। काचित् बाहून्न्यस्य भूमौ परिभ्रमन्ती, अपराऽन्याः मृते मुखे दृष्ट्वा मुमोहुः। एवं दुःखार्ताः, भूमौ रावणं निपातितं दृष्ट्वा, विविधानि विलप्य, बहुशः क्रोशन्त्यः। यस्य भीत्या इन्द्रः कम्पितः, यमः कम्पितः, येन कुबेरात् पुष्पकं हृतम्—तं पतिं विलपन्त्यः राक्षस्यः शोकसम्भ्रान्ताः।