तदा जनकः कुशिकात्मजं विश्वामित्रं साश्चर्यं प्रशशंस, "अनुपमं तपः, अनुपमं बलं, अनुपमा गुणाः ते, हे कुशिकसुत! एतानि सर्वदा तव दृश्यन्ते।" इति। तस्याः कथायाः आश्चर्यस्य श्रवणेन जनकस्य तृप्तिः न कदापि समाप्ता, स तं मुनिं पुनः उवाच—"भगवन्, कथा अस्याः श्रवणेन मम तृप्तिः नास्ति; किन्तु, उत्तममुने, सूर्यस्य मण्डलसमीपगमनात् कर्तव्यकालः अभ्युपैति।" सः पुनः उवाच—"श्वः प्रातःकाले, भगवन्, त्वं पुनः मां द्रष्टुम् आगच्छ; हे श्रेष्ठश्रवण, त्वं स्वागतम्, मम अनुमत्याः दानं कुरु।" एवं उक्तः स महर्षिः पुरुषश्रेष्ठं जनकं प्रशस्य, तदा तुष्टः संतुष्टः च जनकः शीघ्रं तेन विसर्जितः। ततः स मिथिलाधिपः वैदेहः, स्वगुरुजनबन्धुभिः सह, तं मुनिं प्रदक्षिणं कृत्वा, साभिवादनं प्रणम्य, स्वगृहं प्रतस्थे। विश्वामित्रः धर्मात्मा रामलक्ष्मणयोः सहितः, महात्मभिः पूजितः, स्वाश्रमे प्रतिनिवृत्तः। एवं बालकाण्डे वाल्मीकीय रामायणे षट्षष्टितमः सर्गः आरभ्यते। प्रभाते तु शुचिदिने, राजा जनकः स्वकृत्यानि कृत्वा, महात्मानं विश्वामित्रं राघवौ च आह्वयत्। विधिपूर्वकं तं पूजयित्वा, धर्मात्मा राजा, रघुनन्दनयोः प्रति इदं वचनं उवाच—"भगवन्, स्वागतम्! किं करवाणि ते? आज्ञापय, त्वं मम आज्ञापकः।" एवं जनकेन उक्तः महर्षिः धर्मात्मा, वाक्यकुशलः, प्रत्युवाच—"एते द्वौ दशरथस्य पुत्रौ, ख्यातौ क्षत्रियौ; अस्य उत्तमं धनुः द्रष्टुम् इच्छतः।" सः पुनरुवाच—"एतत् धनुः, हे राजन्, तव समीपे यत् अस्ति, एतत् रामलक्ष्मणयोः दर्शय। तौ धनुः दृष्ट्वा, यथेष्टं गन्तुं समर्थौ।" एवं उक्ते, जनकः महर्षये प्रत्युवाच—"कस्मात् कारणात् एतत् धनुः अस्माकं समीपे अस्ति, तत् शृणु।" सः उवाच—"निमेः ज्येष्ठः देवदत्तः इति ख्यातः, स राजा, महात्मना तेन हस्ते समर्पितं एतत् धनुः।" "पूर्वं तु दक्षयज्ञविध्वंसकाले, महाबलः शिवः एतत् धनुः संधाय, क्रुद्धः सुरान् व्यधुनोत्, तदा वचनमिदं उवाच—'युवां सुराः, स्वभागार्थं मम भागं नादत्त, तस्मात् एतेन धनुषा वः दिव्यानि अङ्गानि नाशयिष्यामि।' तदा सर्वे देवाः, संत्रस्ताः, तं देवाधिपं प्रशमयितुं यत्नं कृतवन्तः, स च तैः प्रसन्नः अभवत्।" "सर्वेषां तेषां प्रसन्नः, तान् महात्मनः, एतत् दिव्यं धनुः सुरेशस्य दत्तवान्। ततः अस्माकं पूर्वजस्य हस्ते समर्पितं; अहं च क्षेत्रं कर्षन्, भूम्याः गर्भात् सा सीता उत्पन्ना। क्षेत्रं शोधनं कुर्वन्, भूमिसंभवां तां सीतां लब्धवान्, या भूमेः उत्पन्ना, सा मम पुत्री अभवत्।" "मम पुत्री, या योनिजा नास्ति, सा वीर्यशुल्का स्थापिताऽभवत्; या भूमेः उत्पन्ना, सा मम आत्मजा इव वर्धिता। नृपाः सर्वे, हे मुने, तां कन्यां प्रार्थयन्तः मिथिलां आगच्छन्; पृथिव्याः अधिपाः सर्वे मम पुत्र्याः कामिनः आसन्।" "मया उक्तं—'वीर्यशुल्कां पुत्रीं न दास्यामि।' तदा सर्वे नृपाः, वीर्यपरीक्षार्थं, एतत् शिवधनुः आनीतम्। तत्र तैः धनुः न स्प्रष्टुं शक्यं, नोत्थापयितुं; स्वबलाभावं दृष्ट्वा, नृपाः पराजिताः।" "तदा क्रुद्धाः, स्वबलसंशयात्, सर्वे नृपाः मिथिलां परिवेष्टितवन्तः, अपमानिताः इति मन्यमानाः। क्रोधात् तां नगरीं पीडयामासुः; संवत्सरं यावत्, सर्वे संसाधनानि क्षीणानि।" "तदा, हे मुने, अहं दुःखितः, सर्वदेवान् तपसा तुष्ट्वा, ते प्रसन्नाः चतुरङ्गबलं दत्तवन्तः। तदा पराजिताः नृपाः, नष्टबलाः, पलायितवन्तः। एतत् तेजस्वि धनुः, हे मुने, तेषां दुर्बलानां पराजयस्य साक्षी।" "एतत् रामलक्ष्मणयोः दर्शयिष्यामि; यदि रामः एतत् धनुः संधत्ते, तदा भूमिजां सीतां दशरथात्मने दास्यामि।" एवं बालकाण्डे वाल्मीकीय रामायणे सप्तषष्टितमः सर्गः आरभ्यते। जनकवचनं श्रुत्वा, महर्षिः विश्वामित्रः राजानं उवाच—"रामाय धनुः दर्शय।" ततः जनकः मन्त्रिणः आज्ञापयत्—"एतत् दिव्यं धनुः, सुरभिगन्धमाल्योपहितं, आनयत।" राजाज्ञया मन्त्रिणः नगरं प्रविश्य, तद् धनुः अग्रे स्थापयित्वा, महाबलिनः निर्गतवन्तः। पञ्चशतं बलिनः, महावीर्यसमन्विताः, तं अष्टचक्रसम्पन्नं लोहपेटकं कठिनेन यत्नेन चालयन्ति स्म। ते मन्त्रिणः, सुसंस्कृतं तं लोहपेटकं गृहीत्वा, यस्मिन् धनुः स्थितम्, देवानिव, जनकं राजानं ऊचुः—"राजन्, एतत् उत्तमं धनुः, सर्वराजपूजितम्; हे मिथिलेश, इच्छसि चेत् पश्य।