तदा विश्वामित्रः ब्रह्मर्षित्वं प्राप्तुम् अतिशयम् इच्छन् देवसमूहे ब्रह्मपुत्रः वसिष्ठः मम विषये एतत् उद्घोषयतु, यदि मम परमेष्टिः सम्पूर्णः स्यात्, तदा देवश्रेष्ठाः यथागतं निर्गच्छन्तु इति प्रार्थयामास। ततः देवैः सन्तुष्टः वसिष्ठः, श्रेष्ठः मन्त्रवेदिनाम् मध्ये, ब्रह्मर्षिणा सह मैत्रीम् कृत्वा, ‘एवं भवतु’ इति अवोचत्। सः उवाच—‘त्वं नूनं ब्रह्मर्षिः, न किञ्चित् संशयः अस्ति; सर्वं ते सिद्धम्।’ इति उक्त्वा, सर्वे देवाः यथागतं प्रस्थिताः। विश्वामित्रः धर्मात्मा, उत्तमं ब्राह्मणत्वं प्राप्त्वा, ब्रह्मर्षिं वसिष्ठं, श्रेष्ठं मन्त्रवेदिनाम् मध्ये, आदर्य समपूजयत्। सः कामं सम्पूर्णं कृत्वा, तपस्याम् स्थितः, समग्रां पृथिवीं विचचार। एवं, हे राम, महात्मा विश्वामित्रः ब्राह्मणत्वं प्राप्तवान्। एषः, हे श्रेष्ठमुने, रामः; एषः तपः मूर्तिमान्; एषः परमं धर्मः, नित्यः; एषः वीर्यस्य परमं शरणम्। इत्येवम् उक्त्वा, महर्षिः मौनम् आस्थितः। ततः शतानन्दस्य वचनं रामलक्ष्मणयोः सन्निधौ श्रुत्वा, जनकः कृताञ्जलिः कुशिकपुत्रं प्रति उवाच—‘धन्यः अहम्, कृतार्थः अहम्, हे श्रेष्ठमुने, यस्य आगमनात्...’ ‘त्वं कौशिकः, ककुत्स्थवंशीयेन सह मम यज्ञं आगतः; त्वया, ब्राह्मण, दृष्टमात्रेण, महर्षे, अहं शुद्धः। तव दर्शनात्, ब्राह्मण, अनेका विविधा गुणाः मम प्राप्ताः; तव महत्तपः विस्तारतः कीर्तितम्। अहं, हे महाभाग, रामात् च, सभायाम् च, सभागृहं प्रविश्य, तव अनेका गुणाः श्रुताः। तव तपः अपरिमितम्, तव बलम् अपरिमितम्, तव गुणाः अपि अपरिमिताः, हे कुशिकपुत्र, नित्यं। मम तुष्टिः एतेषु अद्भुतकथासु अनन्ता, हे प्रभो; किन्तु, हे श्रेष्ठमुने, कृत्यकालः समीपं आगच्छति यथा सूर्यः स्वमण्डलम् अभिमुखः। श्वः प्रभाते, हे महाभाग, पुनः माम् द्रष्टुम् अर्हसि; हे श्रेष्ठमन्त्रवेदिन्, स्वागतं ते—अनुज्ञां दत्तुम् अर्हसि।’ एवं उक्तः, महर्षिः पुरुषश्रेष्ठम् प्रशंस्य, तदा तुष्टः जनकः सन्तुष्टः तं विसर्जयामास। तदा मिथिलेश्वरः वैदेहः, श्रेष्ठमुने उक्त्वा, स्वगुरुजनैः स्वबन्धुभिः सह तं प्रदक्षिणम् कृत्वा शीघ्रं प्रस्थितः। विश्वामित्रः धर्मात्मा, रामलक्ष्मणाभ्यां सह, स्वगृहं प्रत्यागतः, महात्मभिः पूजितः। इदानीम् श्रीवाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे षष्ठ्युत्तरषष्टितमः सर्गः श्रूयताम्। अथ प्रभाते, दिवसम् शुद्धे, राजा कृतकृत्यः, महात्मानम् विश्वामित्रम् रघुपुत्राभ्यां सह आह्वयामास। तं शास्त्रानुसारैः विधिभिः पूजयित्वा, धर्मात्मा राजा रघुपुत्रयोः प्रति उवाच—‘भगवन्, स्वागतं ते! किं ते करवाणि, हे निर्दोष? आदेशय, आदेश्यः अहम्।’ एवं जनकेन महात्मना उक्तः, धर्मात्मा मुनिः, वाक्यकुशलः, प्रत्युवाच—‘एते दशरथस्य पुत्रौ, प्रसिद्धौ क्षत्रियौ; तौ तव उत्तमं धनुः द्रष्टुम् इच्छतः।’ तद् धनुः, हे शुभे, तयोः कामपूरयोर् राजकुमारयोः दर्शय; धनुः दृष्ट्वा, तौ इच्छायाः अनुसारम् प्रस्थितुं शक्नुतः। एवं उक्तः, जनकः महर्षये प्रत्युवाच—‘कस्माद् एतत् धनुः अत्र अस्ति, इति श्रोतुम् अर्हसि।’ देवरतः निमेः ज्येष्ठः, प्रसिद्धः, राजा, महात्मनः हस्ते विश्वासरूपेण एतत् धनुः प्राप्तवान्। पुरा, दक्षयज्ञविनाशे, महाबलः तद् धनुः संविधाय, क्रुद्धः देवान् भग्नवान्, ततः एतत् वचनम् अवदत्— ‘युष्माकम्, देवाः, यज्ञभागे इच्छन्तः, मम भागम् न दत्तवन्तः; अतः अहम् एतत् धनुषा, युष्माकम् दिव्यानि अङ्गानि विनाशयिष्यामि।’ तदा सर्वे देवाः, विषण्णाः, हे श्रेष्ठमुने, देवेशम् शान्त्यर्थम् उपागच्छन्, भवः तैः सन्तुष्टः अभवत्। सः सर्वैः महात्मभिः सन्तुष्टः, एतत् रत्नरूपं धनुः, महात्मनः देवेशस्य, तैः दत्तवान्। तद् धनुः, विश्वासरूपेण, अस्माकम् पूर्वजस्य, श्रीमान्, निक्षिप्तम्। अहम् क्षेत्रम् कर्षन्, सीता भूमिकन्या उत्पन्ना। क्षेत्रम् शुद्धयन्, तां भूमिसुतां अददर्शम्; सा भूमिः उत्पन्ना, मम कन्या अभवत्। मम कन्या, योषित् न जातिः, वीर्यशुल्केन प्रतिष्ठिता; भूमिः उत्पन्ना, मम पुत्री रूपेण वर्धिता। राजानः, हे श्रेष्ठमुने, तां कन्यां प्राप्तुम् आगच्छन्; सर्वे भूमिपालाः मम पुत्र्याः कामयमानाः। ‘हे महर्षे, वीर्यशुल्कं विना कन्यां न दास्यामि।’ तदा सर्वे राजानः, हे श्रेष्ठमुने, मिथिलाम् आगच्छन्। तेषां बलपरिक्षायै, शिवधनुः आगमितम्। ते तद् धनुः न शेकुः गृह्णातुम्, नापि उद्धृतुम्; तेषां बलम् न्यूनम् दृष्ट्वा, हे महर्षे, राजानः त्यक्ताः। तदा, महर्षे, सर्वे राजानः, स्वबलम् संदिग्धाः, मिथिलाम् उपसृत्य, अपमानिताः, क्रुद्धाः अभवन्। ते, महाक्रोधेन, मिथिलां पीडयामासुः; ततः संवत्सरम् पूर्णम् यावत्, सर्वे तेषां साधनानि क्षीणानि अभवन्।