देवाः ब्रह्माणं समुपेत्य दुःखिताः सन्दिग्धचित्ताः समभाषन्त—“हे ब्रह्मन्, किं कर्तव्यं न जानिमः; न कश्चिदस्माकं नास्तिकः जातः, किन्तु त्रयः लोका मोहिता महान् विक्षोभमुपगता, तेषां चित्तानि सन्तप्तानि। महर्षेः तेजसा सूर्यः अपि स्वदीप्तिं नष्टवान्; यावत्स महात्मा महर्षिः प्रसादं न गच्छति, तावत् कश्चित् स्पष्टं न चिन्तयितुं शक्नोति। यावत् न स महातेजाः अग्निसमः महर्षिः प्रसन्नः भवति, तावत् स प्रलयाग्निवत् त्रीन् लोकान् दग्धुम् अर्हति। तस्मात्, भगवन्, देवानां राज्यं तस्मै समर्प्यतां, यदस्य मनसि तिष्ठति तत् सर्वं दीयताम्।” एवं निश्चित्य, ब्रह्मणा पुरस्कृताः सर्वे देवगणाः मधुरैः वचोभिः महात्मानं विश्वामित्रं सम्बोध्य ऊचुः—“स्वागतम् ते, ब्रह्मर्षे! तपसा तव वयं सन्तुष्टाः। हे कौशिक, घोरतपसा त्वं ब्राह्मण्यम् अवाप्तवान्; अहं च मरुद्गणैः सह तवायुः प्रदास्यामि। स्वस्ति ते, शुभं भवतु, यथेष्टं गच्छ;” इत्युक्त्वा सर्वे दिवौकसः ब्रह्मणः वचः श्रुत्वा स महर्षिः हर्षेण नमस्कृत्य उवाच—“यदि मया ब्राह्मण्यं प्राप्य दीर्घमायुः लब्धः, तर्हि ओंकारः, वषट्कारः, वेदाश्च मां वृण्वन्तु; क्षत्रवेदविदां मध्ये, ब्रह्मवेदविदां च मध्ये, अहं प्रमुखः भवामि। एतत् ब्रह्मपुत्रेण वसिष्ठेन देवासाम् पुरतः मयि प्रमाणीकृत्य उक्तं भवतु; यदि एषः परमः कामः मम सम्पद्यते, तर्हि श्रेष्ठाः देवाः यथेष्टं गच्छन्तु।” ततः देवैः प्रहृष्टः वसिष्ठः, ऋषिसत्तमः, ब्रह्मर्षिणा सह सौहार्दं कृत्वा, “एवं भवतु” इति प्रतिजज्ञे। स उवाच—“त्वं ब्रह्मर्षिः एव, न संशयः; सर्वं कृतं तव।”—इत्युक्त्वा सर्वे देवाः यथागतं निर्जग्मुः। विश्वामित्रः धर्मात्मा तु परमं ब्राह्मण्यं प्राप्य, ब्रह्मर्षिं वसिष्ठं सम्यक् पूजयामास। स महर्षिः स्वमनोरथं सम्पाद्य, तपसा स्थितः, पृथिवीं समन्तात् विचचार। एवं, हे राम, महात्मा सः ब्रह्मण्यं प्राप्तवान्। एषः, हे मुनिश्रेष्ठ, रामः; एषः तपोमयः; एष धर्मः परमो नित्यः; एष शौर्यस्य परायणम्। इत्युक्त्वा स महायशाः मुनिः तुष्णीं बभूव; शतानन्दस्य वचनं रामलक्ष्मणयोः सन्निधौ श्रुत्वा, जनकः कृताञ्जलिः कौशिकपुत्रं प्रत्युवाच—“धन्योऽस्मि, कृतोऽस्मि, मुने, यस्यागमनेन—” “त्वं, हे कौशिक, काकुत्स्थान्वयेन सह मम यज्ञं प्राप्तः; त्वद् दर्शनात्, ब्रह्मन्, अहं शुद्धः जातः अस्मि, महर्षे। तव दर्शनात् नानाविधानि पुण्यानि मया लब्धानि; तपस्ते विस्तरेण श्रुतम्। अहं, महाबाहो, रामाच्च सभायाश्च प्रविश्य, बहूनि तव गुणानि श्रुतानि। तव तपः, बलं, गुणाश्च, हे कौशिक, अनन्तानि सदा। एतेषां अद्भुतानां चरितानां श्रवणेन मम तृप्तिः नास्ति; किन्तु, मुने, कर्तव्यस्य कालः संवृत्तः, सूर्यस्य मण्डलमुपसर्पति। श्वः प्रातः पुनः मां पश्य, मुने; स्वागतं ते, मुने, अनुज्ञां ददातु।”—इत्युक्तः स महायशाः मुनिः पुरुषोत्तमं जनकं स्तुत्वा शीघ्रं विसर्जयामास, स तदा तुष्टः संतुष्टश्च बभूव। एवं मुनिश्रेष्ठं सम्बोध्य मिथिलेश्वरः वैदेहः स्वगुरुजनबन्धुभिः सह तं प्रदक्षिणीकृत्य शीघ्रं निर्गतः। धर्मात्मा विश्वामित्रः रामलक्ष्मणाभ्यां सहितः स्वं वासं प्रतिपेदे, महात्मभिः पूजितः। इदानीं श्रीवाल्मीकि रामायणे बालकाण्डे षट्षष्टितमः सर्गः श्रोतव्यः। ततः शुचौ दिने प्रातः, राजा कृतकृत्यः, महात्मानं विश्वामित्रं राघवाभ्यां सहितं समाह्वयत्। तं च वेदविहितैः कर्मभिः पूजयित्वा, धर्मात्मा राजा राघवपुत्रौ उवाच—“स्वागतम्, भगवन्! किं ते करवाणि, निष्प्रपञ्चः त्वं मामाज्ञापय, आज्ञाप्यः अहं तव।”—इत्युक्तः स धर्मात्मा मुनिः वाक्यविशारदः जनकं प्रत्युवाच—“एतौ दशरथस्य पुत्रौ, प्रसिद्धौ क्षत्रियौ; तौ तव समीपे स्थितं धनुः द्रष्टुमिच्छतः। एतत् धनुः सिद्धार्थाभ्यां राजपुत्राभ्यां दर्शय; तौ तद् दृष्ट्वा यथेष्टं गच्छेताम्।” एवं मुनिना उक्तः जनकः प्रत्युवाच—“कस्मात् एतत् धनुः अत्र तिष्ठति इति श्रोतव्यम्। देवरातः, निमेः ज्येष्ठः, स राजा, एतत् महात्मना हस्ते निक्षिप्तं प्राप्तवान्। कदाचित् दक्षयज्ञविनाशे स महाबलः धनुः संधाय, कोपात् देवान् भग्नवान्, तदा वचनमिदम् उवाच—‘यूयं देवाः स्वांशं यच्छन्तः मम भागं न दत्तवन्तः; तस्मात् एतेन धनुषा वः दिव्यानि अङ्गानि नाशयिष्यामि।’ ततो देवाः भीताः, मुनिश्रेष्ठ, शरणं जग्मुः; तदा प्रभुः तैः प्रशमितः। स तैः सर्वैः प्रसन्नः, तद् धनुः, ईश्वरस्य महात्मनः, रत्नमिव, तान् दत्त्वा, अस्माकं पूर्वपितरम् उपनिन्ये। अहं च क्षेत्रं कर्षन्, सिता हलादुत्थिता।” एवं सुसम्प्रयुक्तेन क्रमेण, राम, जनकः धनुषः उत्पत्तिं कथयामास।