समुद्राः सर्वे विक्षुब्धाः अभवन्, पर्वताः भग्नाः, पृथिवी कम्पमाना, वातः प्रचण्डवेगः सर्वत्र विक्षोभं जनयति स्म। तदा ब्रह्मणं प्रति देवाः ऊचुः—"किं कर्तव्यमिति न जानिमः; कोऽपि नास्तिकः न भवति, किन्तु त्रयः लोका मोहाविष्टाः, चित्तानि चातिशयेन विक्षिप्तानि।" अथ महर्षेः तेजसा सूर्यः अपि स्वदीप्तिं नष्टवान्; स महर्षिः यावत् प्रसन्नः न भवति, तावत् कश्चित् सम्यक् चिन्तयितुं न शक्नोति। यावत् सः अग्निसमः महातेजाः मुनिः न प्रसादितः, तावत् सः त्रीन् लोकान् सम्पूर्णतः दग्धुम् उद्यतः, यथा प्रलयाग्निः पूर्वं दग्धवान्। तस्मात् देवाधिपत्यं तस्मै दातव्यम्; यत् किमपि तस्य मनसि अस्ति तत् अपि दातव्यम्। ततः सर्वे देवाः पितामहपुरोगमाः मधुरया वाचा महात्मानं विश्वामित्रं ऊचुः—"ब्राह्मर्षे, स्वागतम्! तपसा त्वया वयं तुष्टाः।" "तव घोरतपसा, कौशिक, त्वं ब्राह्मणत्वं प्राप्तवान्; अहं च मरुद्भिः सह, ब्रह्मन्, त्वां दीर्घायुषं ददामि।" "स्वस्ति ते, सौम्य, यथेष्टं गच्छ।" इत्येवमुक्त्वा ब्रह्मणा सह सर्वैः स्वर्गवासिभिः वाक्यं श्रुत्वा, सः महर्षिः हृष्टः सस्मितं प्रणामं कृत्वा वचनम् अब्रवीत्—"यदि मया ब्राह्मणत्वं च दीर्घायुष्यम् च प्राप्तम्, तर्हि ओंकारः, वषट्कारः, वेदाश्च मां वृत्यन्ताम्। अहम् क्षत्रवेदविदां अग्रणीः स्याम्, ब्रह्मवेदविदां च अपि।" "एष ब्रह्मपुत्रः वसिष्ठः एतत् मम विषये देवतानां पुरतः व्याहरतु। यदि एषः परमः कामः मम सम्पद्यते, तर्हि श्रेष्ठाः देवाः यथागतम् यान्तु।" तदा देवैः तुष्टः वसिष्ठः, ऋषिसत्तमः, ब्रह्मर्षिणा सह सौहार्दं कृत्वा, "एवं भवतु," इति उवाच। "त्वं ब्राह्मर्षिः एव, न संशयः; सर्वं कृतम्।" इत्युक्त्वा सर्वे देवाः यथागतं जग्मुः। विश्वामित्रः धर्मात्मा ब्राह्मणश्रेष्ठत्वं प्राप्य, ब्रह्मर्षिं वसिष्ठं यथार्हं पूजयामास। कामं सम्पाद्य, सः तपसा स्थित्वा सर्वां पृथिवीं विचचार। एवं, हे राम, महात्मा सः ब्राह्मणत्वं प्राप्तवान्। "एष, हे मुनेश्रेष्ठ, रामः; एष तपः साक्षात्; एष धर्मः परमः, नित्यः; एष शौर्यस्य परमा शरणिः।" इत्युक्त्वा महात्मा मुनिः तत्र विरराम। शतानन्दस्य वचः रामलक्ष्मणयोः सन्निधौ श्रुत्वा, जनकः कृताञ्जलिः कौशिकपुत्रं प्रति उवाच—"धन्योऽस्मि, कृतार्थोऽस्मि, हे मुनिश्रेष्ठ, यस्यागमनेन—" "त्वं, कौशिक, ककुत्स्थवंशजेन सहितः मम यज्ञं प्राप्तः; त्वया, ब्राह्मण, दृष्टमात्रेण, महर्षे, अहं विशुद्धः।" "बहूनि नानाविधानि गुणानि मयि त्वद्दर्शनात् आगतानि; तव महत्तपः विस्तारतः श्रुतम्।" "अहं, भगवन्, रामात् महात्मनः, सभायाश्च प्रविश्य, बहूनि तव गुणानि श्रुतवान्।" "अपरिमितं तपः, अपरिमितं बलं, अपरिमिताः गुणाः च ते, कौशिकपुत्र, सदा।" "एतेषां अद्भुतानां आख्यानानां मम तृप्तिः नास्ति, प्रभो; किन्तु, मुनिश्रेष्ठ, कृत्यस्य कालः समीपं याति, सूर्यस्य मण्डलाभिमुखे।" "श्वः प्राते, भगवन्, पुनः मां पश्य; ऋषिसत्तम, स्वागतम्—अनुज्ञां दातुम् अर्हसि।" एवं उक्तः स महर्षिः नरश्रेष्ठं स्तुत्वा, तदा तुष्टं संतुष्टं जनकं शीघ्रं विसर्जयामास। एवमुक्त्वा, मिथिलेश्वरः वैदेहः स्वगुरुजनबान्धवैः सहितः तं मुनिश्रेष्ठं प्रदक्षिणं कृत्वा जगाम। विश्वामित्रः धर्मात्मा रामलक्ष्मणाभ्यां सहितः स्वाश्रमं प्रतिजगाम, महात्मभिः पूजितः। इत्येतत् श्रीवाल्मीकिरामायणे बालकाण्डे षट्षष्टितमः सर्गः श्रोतव्यः। प्रभाते तु विशुद्धदिने, राजा कृतकृत्यः महात्मानं विश्वामित्रं राघवौ च आहूतवान्। विधिपूर्वकं पूजयित्वा, धर्मात्मा राजा ततः राघवपुत्रौ महात्मनौ उवाच—"भगवन्, स्वागतम्! किं ते करवाणि, अनघ? आज्ञापय, आज्ञाकारी अस्मि।" एवमुक्तः महात्मना जनकेन, धर्मात्मा मुनिः वाक्यकुशलः प्रत्युवाच—"एते दशरथस्य पुत्रौ, ख्यातौ क्षत्रियौ; तौ तव दिव्यं धनुः द्रष्टुम् इच्छतः।" "एतयोः कामार्थिनोः राजपुत्रयोः धनुः दर्शय, ततः दृष्ट्वा यथेष्टं गच्छेयुः।" तदा मुनिना समादिष्टः जनकः प्रत्युवाच—"शृणु, किमर्थं एतत् धनुः अत्र अस्ति।" "देवरातः, निमेः ज्येष्ठः, स राजा, एतत् धनुः महात्मने हस्ते न्यस्तम् प्राप्तवान्। पुरा दक्षयज्ञविनाशे, स महाबलः धनुः संधाय, क्रुद्धः देवान् भग्नवान्, तदा चेदम् अब्रवीत्—" "युष्माकं भागार्थिनः, यः मे भागो न दत्तः, तस्मात् एतेन धनुषा वः दिव्यानि अङ्गानि नाशयिष्यामि।" तदा सर्वे देवाः संतप्ताः, मुनिश्रेष्ठ, ईशानं शमयितुं प्रयत्नं कृतवन्तः, स च भवः तैः तुष्टः अभवत्। सर्वान् तान् महात्मनः तुष्टः सः देवानां ईश्वरः एतत् दिव्यं धनुः तस्मै दत्तवान्। एवं सर्गः समाप्तः।