तदा विश्वामित्रस्य महर्षेः घोरतपसा त्र्याणि लोकानि सर्वाणि चराचराणि विनाशयितुम् उद्युक्तानि सञ्जज्ञिरे। सर्वदिक् विक्षुब्धा अभवत्, किंचिदपि दृश्यते स्म न। समुद्राः सर्वे कम्पमानाः, पर्वताः भग्नाः, पृथिवी च कम्पमाना, वातः च प्रचण्डवेगः संजातः, येन सर्वत्र मोहः अभवत्। ब्रह्मन्, वयं किम् अत्र कर्तव्यमिति न जानिम, न कश्चन नास्तिकः जातः, त्र्याणि लोकानि च मोहग्रस्तानि, सर्वेषां चेतांसि महतीन्येव विक्षोभं गतानि। तस्य महर्षेः तेजसा सूर्यः अपि स्वतेजः लुप्तवान्; यावत् स महातपस्वी प्रसन्नो न भवति, तावत् कश्चन सम्यग् चिन्तयितुं न शक्नोति, हे भगवन्। तावत् स महातेजाः वह्निसमः महर्षिः त्र्याणि लोकानि संपूर्णतया दग्धुम् उद्यतः, यथा प्रलयाग्निः पूर्वं दग्धवान्। तस्मात् तस्मै देवराज्यं दीयताम्, यत् किमपि तस्य मनसि विद्यते तत् अपि दीयताम्। ततः सर्वे देवगणाः ब्रह्मणा अग्रेण सह तं महात्मानं विश्वामित्रं मधुरैः वाक्यैः अभ्यनन्दन्—"ब्रह्मर्षे, स्वागतम्! तव तपसा वयं तुष्टाः।" "तव घोरतपसा, कौशिक, त्वम् ब्राह्मणत्वं प्राप्तवान्; अहं मरुद्गणैः सहितः त्वां दीर्घायुषं कुर्वे।" "स्वस्ति ते, सौभाग्यं ते अस्तु, यथेष्टं गच्छ।" इति ब्रह्मणः वचनं स्वर्गवासिभिः सह श्रुत्वा, स महर्षिः हृष्टः सस्मितः प्रणम्य उवाच—"यदि अहं ब्राह्मणत्वं दीर्घायुषत्वं च प्राप्तवान्, तर्हि ओंकारः, वषट्कारः, वेदाः च मां वृण्वन्तु। अहं क्षत्रवेदविदां च ब्रह्मवेदविदां च श्रेष्ठः स्याम्।" "वसिष्ठः ब्रह्मपुत्रः एषा मम स्थितिः देवानां पुरः कथयतु; यदि ममायं परमः कामः सम्पूर्णः, तर्हि श्रेष्ठाः देवाः प्रतियान्तु।" ततः देवैः तुष्टः वसिष्ठः श्रेष्ठः मन्त्रदर्शिनां, स ब्रह्मर्षिणा सौहार्दं कृत्वा उवाच—"एवं अस्तु।" "त्वं वस्तुतः ब्रह्मर्षिः, न संशयः; सर्वं सिद्धम्।" इति उक्त्वा सर्वे देवाः यथागतं निर्जग्मुः। विश्वामित्रः धर्मात्मा परमं ब्राह्मणत्वं प्राप्य, वसिष्ठं ब्रह्मर्षिं मन्त्रदर्शिनां श्रेष्ठं ससन्मानम् अकरोत्। सः महर्षिः स्वकां कामनां पूर्णां कृत्वा, तपसा स्थित्वा, पृथिवीं सर्वां विचचार। एवं, हे राम, स महात्मा ब्राह्मणत्वं प्राप्तवान्। एषः, हे मुनिश्रेष्ठ, रामः; एषः तपः साक्षात्; एषः धर्मः परमः, नित्यः; एषः शौर्यस्य परमं शरणम्। एवं उक्त्वा सः महायशाः मुनिः तुष्णीं बभूव; शतानन्दस्य वचनं रामलक्ष्मणयोः सन्निधौ श्रुत्वा— जनकः अञ्जलिं कृत्वा कौशिकपुत्रं प्रति उवाच—"धन्योऽस्मि, कृतकृत्योऽस्मि, मुनिश्रेष्ठ, यस्य आगमनात्—" "त्वं कौशिक, काकुत्स्थवंशजेन सह मम यज्ञं प्राप्तवान्; त्वया मुनिश्रेष्ठ, मम दर्शनमात्रेण शुद्धोऽस्मि।" "बहूनि नानाविधानि गुणानि मयि आगतानि तव दर्शनात्; तव तपः विस्तारतः श्रुतम्।" "त्वत्तः, महायशः, रामात्, सभायां च प्रविश्य, बहवः गुणाः मम श्रुताः।" "अप्रमेयं तपः, अप्रमेयं बलम्, अप्रमेया गुणाः च तव, कौशिकपुत्र, सदा।" "एतेषां अद्भुतानां कथानां तृप्तिः मम नास्ति, भगवन्; किन्तु, मुनिश्रेष्ठ, कर्तव्यकालः संप्राप्तः यथा सूर्यः स्वमण्डलं प्रति गच्छति।" "श्वः प्रातः, महायशः, पुनः मां पश्य; मन्त्रदर्शिनां श्रेष्ठ, स्वागतम्, अनुमतिं देहि।" एवं उक्तः सः महर्षिः पुरुषश्रेष्ठं जनकं शीघ्रं प्रशस्य तं तदा तुष्टं प्रहृष्टं च विससर्ज। एवं उक्त्वा मुनिश्रेष्ठं मिथिलेश्वरः वैदेहः स्वगुरुजनसंबद्धैः सह तं प्रदक्षिणं कृत्वा निर्जगाम। विश्वामित्रोऽपि धर्मात्मा रामलक्ष्मणाभ्यां सहितः स्वं वासं प्रतिजगाम, महात्मभिः पूजितः। इदानीं षट्षष्टितमः सर्गः श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे बालकाण्डे श्रोतव्यः। अथ प्रातः शुचौ दिने राजा कृतकृत्यः महात्मानं विश्वामित्रं राघवौ च आहूतवान्। श्रुतिसम्मतान् विधीन् कृत्वा धर्मात्मा राजा तदा राघवपुत्रौ महात्मनौ अब्रवीत्। "स्वागतम्, भगवन्! किं ते करवाणि, निष्कल्मष? आदेशं देहि, आदेश्यः अहम्।" एवं महात्मना जनकेन उक्तः धर्मात्मा मुनिः वाक्यकुशलः प्रत्युवाच। "एते दशरथस्य पुत्रौ, कीर्तिमन्तौ क्षत्रियौ; तौ तव उत्तमं धनुः द्रष्टुम् इच्छतः।" "इदं धनुः ताभ्यां दर्शय, अशेषकामाभ्यां; तदनन्तरं धनुः दृष्ट्वा यथाकामं गन्तुं शक्नुतः।" एवं उक्तः जनकः महर्षिं प्रत्युवाच—"कस्मात् कारणात् इदं धनुः अत्र अस्ति, श्रोतुम् अर्हसि।" "देवरातः, निमेः ज्येष्ठः, नृपः, सः एतत् धनुः महात्मने हस्ते निक्षिप्य प्राप्तवान्।" "पूर्वं दक्षयज्ञविनाशे, सः महाबलः धनुः संधाय, कोपात् देवान् भग्नवान्, ततः वचनम् अब्रवीत्—" "‘युष्माभिः, देवाः, स्वांशकामनाय, मम भागः न दत्तः, तस्मात् एतेन धनुषा वः दिव्यानि अंगानि विनाशयिष्यामि।’" ततः सर्वे देवाः, दुःखिता, मुनिश्रेष्ठ, त्रातुम् ईश्वरं प्रार्थयामासुः, सः भवः तैः तुष्टः अभवत्।