ततः परमऋषिः विश्वामित्रः सहस्रवर्षाणि पुनरपि निःश्वासं न कृतवान्। तस्य निःश्वासरहितस्य शिरसः धूमः उत्पन्नः। तेन धूमेन त्रयः लोकाः संतप्ताः इव व्यथिताः अभवन्। ततः देवाः, ऋषयः, गन्धर्वाः, नागाः, राक्षसाः च तस्य तपसा तेजसा च मोहिताः, तेषां दीप्तयः नष्टाः। सर्वे दुःखार्ताः ब्रह्माणं समीपं जग्मुः। ते ब्रह्माणं उवाचुः — “देव, महर्षिः विश्वामित्रः बहुधा लुब्धः कोपितः च, तस्य तपोऽबलं अतिशयेन वर्धते। तस्य किंचित् दोषः अपि न दृश्यते। यद्यस्य हृदयस्थं कामं न दास्यामः, सः त्रिलोकान् चराचरैः सह तपसा विनाशयेत्। दिशः सर्वाः विक्षिप्ताः, किञ्चित् अपि न दृश्यते। सर्वे समुद्राः उद्विग्नाः, पर्वताः भग्नाः, पृथिवी कम्पमाना, वातः वेगेन वाति, सर्वत्र भ्रमः। ब्रह्मन्, वयं न जानिमः किम् कर्तव्यम्; कोऽपि नास्तिकः न भवति, किन्तु त्रिलोकाः मोहिताः, मनांसि च व्याकुलानि। सूर्यः अपि तस्य महर्षेः तेजसा दीप्तिं नष्टवान्; यावत् महर्षिः प्रसन्नः न भवति, देव, तावत् कोऽपि स्पष्टं चिन्तयितुं न शक्नोति। तावत्, भगवन्, वह्निसदृशः महातेजस्वी ऋषिः त्रिलोकान् सम्यक् दहति, यथा पूर्वं संहाराग्निः दग्धवान्। तस्मै देवाधिपत्यं दातव्यम्, यदस्य मनसि तदपि दातव्यम्।” ततः ब्रह्मणः नेतृत्वेन सर्वे देवगणाः विश्वामित्रं महात्मानं समीपं गत्वा मधुरं वचनं ऊचुः — “ब्राह्मर्षे, स्वागतम्! तव तपसा वयं संतुष्टाः। तव घोरतपसा, कौशिक, त्वं ब्राह्मणत्वं प्राप्तवान्; ब्रह्मन्, अहं मरुद्भिः सह तुभ्यं दीर्घायुः ददामि। स्वस्ति ते, शुभं ते, यथेष्टं गच्छ। ब्रह्मणः वचनं सर्वैः दिविस्थैः श्रुत्वा, विश्वामित्रः हर्षेण प्रणम्य उवाच — “यदि ब्राह्मणत्वं दीर्घायुषत्वं च प्राप्तवान्, तर्हि ओंकारः, वषट्कारः, वेदाः च मां वरण्तु; क्षत्रवेदविदां अग्रणीः, ब्रह्मवेदविदां च अग्रणीः भवानीति। वसिष्ठः ब्रह्मपुत्रः एतत् देवेषु मम प्रमाणं वदतु; यदि एषः परमः कामः सिद्धः, तर्हि श्रेष्ठाः देवाः यान्तु।” ततः देवैः तुष्टः वसिष्ठः, श्रुतिविदां श्रेष्ठः, ब्राह्मर्षिणा सह मैत्रीं कृत्वा “एवमस्तु” इति उवाच। “त्वं ब्राह्मर्षिः, न संशयः; सर्वं सिद्धम्।” इत्युक्त्वा देवाः यथागतं निर्जग्मुः। विश्वामित्रः धर्मात्मा उत्तमं ब्राह्मणत्वं लब्ध्वा वसिष्ठं ब्राह्मर्षिं पूजितवान्। कामं सिद्धं कृत्वा, तपोस्थितः पृथिवीं सर्वां विचचार। एवं, राम, महात्मा ब्राह्मणत्वं प्राप्तवान्। एषः, ऋषिसत्तम, रामः; एषः तपोमूर्ति; एषः उत्तमं धर्मं, नित्यं; एषः परं शौर्यस्य आश्रयः। इति उक्त्वा महर्षिः विरमितवान्। शतानन्दस्य वचनं रामलक्ष्मणयोः सन्निधौ श्रुत्वा, जनकः कृताञ्जलिः कौशिकपुत्रं उवाच — “धन्यः अस्मि, भाग्यवान् अस्मि, ऋषिसत्तम, यस्य सन्निधाने—। त्वं, कौशिक, यज्ञं मम आगतवान् काकुत्स्थवंशजेन सह; त्वया, ब्राह्मण, दृष्टमात्रेण शुद्धोऽस्मि, महर्षे। बहूनि विविधानि गुणानि दृष्ट्वा मयि आगतानि; ब्राह्मण, तव महत्तपः विस्तारतः श्रुतम्। रामात् महात्मनः, सभायाः च, सभागतम्, तव बहूनि गुणानि श्रुत्वा। तव तपः अप्रमेयम्, बलम् अप्रमेयम्, गुणाः अपि अप्रमेयाः, कौशिकपुत्र, नित्यं। मम तव अद्भुतकथाभिः तृप्तिः अनन्ता, प्रभो; किन्तु ऋषिसत्तम, कृत्यकालः समीपं आगच्छति यथा सूर्यः सवर्तनीं अभिगच्छति। श्वः प्रभाते, महाभाग, पुनः माम् पश्य; श्रुतिविदां श्रेष्ठ, स्वागतम्, अनुमतिं देहि।” इति उक्त्वा, महर्षिः नरश्रेष्ठं स्तुत्वा, तस्मिन्नेव समये तुष्टं जनकं शीघ्रं विससर्ज। ऋषिसत्तमं प्रति उक्त्वा, मिथिलाधिपः वैदेहः, गुरुभिः बन्धुभिः च सह तं प्रदक्षिणं कृत्वा निर्जग्म। विश्वामित्रः धर्मात्मा, रामलक्ष्मणाभ्यां सह, स्वं आश्रमं प्रतिजग्म, महात्मभिः पूजितः। इदानीं वाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे षष्ठ्युत्तरषष्टितमः सर्गः श्रूयताम्। ततः, शुद्धे दिवसे प्रभाते, राजा कृत्यं कृत्वा, महात्मानं विश्वामित्रं रघुवंशजाभ्यां सह आह्वयत्। तं वेदविधिना पूज्य धर्मात्मा राजा रघुपुत्राभ्यां प्रति उवाच — “भगवन्, स्वागतम्! किं ते करवाणि, दोषरहित? आज्ञापय, तव आज्ञाप्यः अस्मि।” जनकेन महात्मना एवमुक्तः धर्मात्मा ऋषिः वाक्यकुशलः प्रत्युवाच — “एतौ दशरथस्य पुत्रौ, प्रसिद्धौ क्षत्रियौ; तौ तव उत्तमं धनुः द्रष्टुम् इच्छतः। तद् धनुः, कामानुग्रहाय, राजकुमारयोः दर्शय; तौ धनुः दृष्ट्वा यथेष्टं गच्छेताम्।