तस्मिन्नेव काले, हे रघुवंशश्रेष्ठ, महातपस्वी विश्वामित्रः भोजनाय उपविवेश। तस्मिन् समये देवेन्द्रः ब्राह्मणरूपं धारयित्वा तस्य समुपस्थितं पक्वान्नं याचितवान्। स महात्मा निश्चयं कृत्वा सर्वं पक्वान्नं तस्मै ब्राह्मणाय दत्तवान्, स्वयम् किंचिदपि न भुक्तवान्। मौनव्रतम् आस्थाय तस्मै ब्राह्मणाय किंचिदपि न उक्तवान्; एवमपि पुनरपि मौनमास्थाय प्राणान् निगृह्य स्थितवान्। ततः सहस्रवर्षाणि पुनरपि प्राणान् निरुद्ध्य स महर्षिः तस्थौ; तस्य शिरसः धूमः समुत्पन्नः। तेन धूमेन त्रयो लोकाः संतप्ताः, दुःखिताः इव अभवन्। तदा देवाः, ऋषयः, गन्धर्वाः, नागाः, राक्षसाश्च तस्य तपसा तेजसा च मोहिताः, स्वीयं तेजः नष्टम् इव अनुभूय, क्लेशपीडिताः सर्वे पितामहम् उपजग्मुः। ते सर्वे देवा ऊचुः—"भगवन्, महर्षिः विश्वामित्रः नानाविधैः उपप्लवैः कुपितः, स्पृहणीयः च, तपसा अधिकतरं विरज्यते। तस्मिन् किंचित् दोषमपि न दृश्यते। यद्यस्य हृदि अभिलषितं न दत्तं, सः स्वेन तपसा त्रीन् लोकान् चराचरसंयुतान् विनाशयेत्। दिशः सर्वाः कम्पन्ते, न किञ्चित् दृश्यते। सर्वे समुद्राः उद्विग्नाः, पर्वताः भग्नाः, पृथिवी कम्पमाना, वायुः उग्रवेगः भ्रमयति।" "किं कर्तव्यमिति न जानिमः, न कश्चिदपि नास्तिकः जातः, किन्तु त्रयः लोकाः मोहिताः, मनांसि च व्याकुलानि। सूर्यः अपि तस्य महर्षेः तेजसा स्वं तेजः नष्टवान्। यावत् स महर्षिः न तुष्यति, तावद् कोऽपि सम्यक् चिन्तयितुं न शक्नोति। यावत् तं क्षमयामः, तावत् स महातेजाः महर्षिः कालाग्निवत् त्रीन् लोकान् दहिष्यति। तस्मात् देवाधिपत्यं तस्मै दत्तव्यम्, यच्चास्य हृदि वर्तते तत् सर्वं दातव्यम्।" एवं निश्चित्य, सर्वे देवाः पितामहमुख्याः मधुरैः वाक्यैः महात्मानं विश्वामित्रं ब्रह्मर्षिं सम्बोधितवन्तः—"स्वागतम्, ब्रह्मर्षे! तव तपसा वयं तृप्ताः। हे कौशिक, तव घोरतपसा ब्राह्मण्यम् अवाप्तम्। अहं मरुद्गणैः सह तुभ्यं दीर्घायुष्यम् ददामि।" "शिवं वः, सौभाग्यं वः, गच्छ त्वं स्वच्छन्दमिति।" तानि पितामहवचनानि स्वर्गवासिभिः उक्तानि श्रुत्वा, स महर्षिः हर्षपूर्णः प्रणिपत्य उवाच—"यदि मया ब्राह्मणत्वं दीर्घायुष्यम् च प्राप्तम्, तर्हि ओंकारः, वषट्कारः, वेदाश्च मां वृण्वन्तु; अहं क्षत्रवेदविदां श्रेष्ठः, ब्रह्मवेदविदां च श्रेष्ठः स्याम्।" "एष मे ब्रह्मपुत्रः वसिष्ठः देवसन्निधौ एतद् प्रमाणयतु; यदि एषा मे परमा कामना पूर्णा, तर्हि देवश्रेष्ठाः यथेष्टं यान्तु।" तदा देवैः प्रसादितः वसिष्ठः, ऋचां श्रेष्ठः, ब्रह्मर्षिणा सह सौहार्दं कृत्वा, "एवं भवतु" इत्युक्त्वा, "त्वं ब्रह्मर्षिरसि, न संशयः; सर्वं सिद्धम्" इत्युक्त्वा, सर्वे देवाः यथागतम् निर्जग्मुः। विश्वामित्रः धर्मात्मा ब्रह्मर्षित्वं प्राप्य, ब्रह्मर्षिं वसिष्ठं सन्मान्य, स्वकामं सम्पाद्य, तपसा संस्थितः पृथिवीं विचचार। एवं, हे राम, महात्मा स ब्रह्मर्षित्वं प्राप्नोत्। एष, हे मुने, राम, एष तपः, एष धर्मः, एष शौर्यस्य परायणम्। एवं कथयित्वा, स महर्षिः तूष्णीं बभूव। शतानन्दस्य वचनानि रामलक्ष्मणयोः सन्निधौ श्रुत्वा, जनकः कृताञ्जलिः कौशिकसूनुं प्रति उवाच—"धन्योऽहम्, कृतार्थोऽहम्, हे मुनिश्रेष्ठ, येन त्वया साकं काकुत्स्थवंशजेन च मम यज्ञे आगतम्। त्वया, ब्राह्मण, दर्शनमात्रेण शुद्धोऽहम्।" "बहूनि पुण्यानि मया तव दर्शनात् प्राप्तानि; तव महत्तपः विस्तारतः श्रुतम्। रामात्, सभायां च प्रविश्य, तव बहूनि गुणानि श्रुतानि। तव तपः, बलं, गुणाः च अनन्ताः, हे कौशिकपुत्र।" "एतानि अद्भुतानि कथितानि श्रुत्वा मम तृप्तिः नास्ति; किन्तु, हे मुनिश्रेष्ठ, सूर्यः संचारमुपैति, कर्तव्यकालः समीपगः।" "श्वः प्रातरागच्छ, हे भगवन्, मां पुनः पश्य; ऋचां श्रेष्ठ, स्वागतम्, अनुमतिं ददातु मे।" इति उक्तः, स महर्षिः नरश्रेष्ठं जनकं सन्तुष्टं तदा शीघ्रं विसर्जितवान्। एवं मुनिश्रेष्ठं कृत्वा, मिथिलाधिपः वैदेहः, आचार्यबन्धुभिः सह, तं प्रदक्षिणीकृत्य निर्गतः। विश्वामित्रोऽपि धर्मात्मा रामलक्ष्मणयोः सह आत्मनिवेशं प्रतिजगाम, महात्मभिः पूजितः। इदानीं श्रीवाल्मीकिरामायणे बालकाण्डे षट्षष्टितमः सर्गः श्रोतव्यः। ततः प्रभाते शुचिदिवसे, राजा कृतकृत्यः, महात्मानं विश्वामित्रं राघवाभ्यां सह आह्वयन्। विधिवत् पूज्य, धर्मात्मा राजा रघुनन्दनयोः प्रति उवाच—"स्वागतम्, भगवन्! किं ते करणीं, निष्पाप! आदेशं दातुमर्हसि, अहं ते आज्ञाकारी।