एवम् निश्चयं कृत्वा, हे राम, महातपस्वी विश्वामित्रः अक्षय्येन तपसा युक्तः अभवत्। सहस्रवर्षव्रतस्य पूर्णे काले, स महर्षिः विश्राम्य, तस्मिन्नेव समये भोजनं कर्तुं आरब्धवान्। तदा इन्द्रः ब्राह्मणरूपं गृहीत्वा, तस्य सिद्धं भोजनं याचितवान्। स महातपस्वी यथासंकल्पं तस्मै ब्राह्मणाय सर्वं भोजनं दत्तवान्, स्वयम् किंचित् अपि न भुक्तवान्। मौनव्रतं पालयन्, स ब्राह्मणाय किञ्चित् अपि न उक्तवान्; पुनः मौनमास्थाय, प्राणान् अपि निगृह्य स्थितवान्। अन्यत् सहस्रवर्षं स उत्तमऋषिः प्राणान् न निष्क्रामयामास; तस्मिन्समये धूमः तस्य शिरसः उत्पन्नः। तेन धूमेन त्रयः लोका इव संतप्ताः, विह्वलाः अभवन्। देवाः, ऋषयः, गन्धर्वाः, नागाः, राक्षसाश्च, तस्य तपसा तेजसा च मोहिताः, स्वतेजः संहत्य, दुःखेन पीडिताः, सर्वे पितामहम् उपजग्मुः। ते देवाः, “भगवन्, महर्षिः विश्वामित्रः नाना कारणैः प्रमथितः क्रुद्धश्च, स्वेन तपसा अधिकतरं वर्धते। तस्मिन्किञ्चित् अपि दोषः न दृश्यते; यदि तस्य हृदये यद् इच्छति तत् न दीयते, सः स्वेन तपसा चराचरैः सहितान् त्रीन् लोकान् विनाशयेत्। दिशः सर्वाः विक्षिप्ताः, किञ्चित् अपि न दृश्यते। सर्वे समुद्राः कम्पन्ते, पर्वताः भग्नाः, पृथिवी कम्पते, वातः प्रचण्डः प्रवाति, विक्षेपं जनयन्। भगवन्, वयं न जानिमः किं कर्तव्यम्; कश्चन नास्तिकः न भवति, किन्तु त्रयः लोका मोहिताः, मनांसि च विक्षिप्तानि। सूर्यः अपि तस्य महर्षेः तेजसा स्वं तेजः नाशितवान्; यावत् महर्षिः प्रशमं न गच्छति, तावत् कश्चन सम्यक् चिन्तयितुं न शक्नोति। यावत् सः अग्निसमः महातेजाः सर्वान् त्रीन् लोकान् दहिष्यति, यथा पूर्वं प्रलयाग्निः। तस्मात् तस्य काम्यं सर्वं देयम्, देवानां राज्यं अपि तस्मै प्रदीयताम्।” इति उक्त्वा, पितामहपुरोगमाः सर्वे देवगणाः, सौम्यवचनैः महात्मानं विश्वामित्रं सम्बोधितवन्तः—“ब्राह्मर्षे, स्वागतम्! तव तपसा वयं संतुष्टाः। कौशिक, तपसा त्वं ब्राह्मणत्वं प्राप्तवान्; अहं मरुद्भिः सहितः, आयुष्मान् भव। स्वस्ति ते, सौम्य, यथेष्टं गच्छ।”—इत्युक्तं श्रुत्वा, विश्वामित्रः प्रहृष्टः प्रणम्य, पितामहस्य वचनं श्रुत्वा, उवाच— “यदि ब्राह्मणत्वं मया प्राप्तं चिरंजीवित्वं च, तर्हि ओंकारः, वषट्कारः, वेदाश्च मां वृत्यन्ताम्; क्षत्रवेदविदां च ब्रह्मवेदविदां च मध्ये अहं श्रेष्ठः स्याम्। ब्रह्मणः पुत्रः वसिष्ठः एषः सर्वदेवानां पुरतः मम एतत् प्रतिज्ञां प्रतिपादयतु; यदि एषा परमेष्ठी कामना मम सिध्यति, तर्हि देवश्रेष्ठाः गच्छन्तु।” ततस्तु देवैः प्रीतः वसिष्ठः, श्रेष्ठः मन्त्रिणां, ब्राह्मर्षिणा मैत्रीं कृत्वा, “एवमस्तु” इति उक्तवान्। “त्वं ब्राह्मर्षिः असि, न संशयः; सर्वं सिद्धं ते।” इति उक्त्वा, सर्वे देवाः यथागतं निर्जग्मुः। विश्वामित्रः धर्मात्मा, ब्राह्मणश्रेष्ठतां प्राप्य, वसिष्ठं ब्राह्मर्षिं पूजयामास। स्वकामं सम्प्राप्य, सः तपसा स्थित्वा, पृथिवीं संचरन्, ब्राह्मणत्वं प्राप्नोत्। एवं, हे राम, महात्मा विश्वामित्रः ब्राह्मणत्वं प्राप्तवान्। अयं राम, मुनिश्रेष्ठ, अयम् एव तपः मूर्तिमान्; अयं धर्मः परमः, नित्यः; अयं पराक्रमस्य परमाश्रयः। इति उक्त्वा, स महर्षिः मौनं आजगाम। शतानन्दस्य वाक्यं रामलक्ष्मणयोः संनिधौ श्रुत्वा, जनकः अञ्जलिं कृत्वा, कौशिकपुत्रं प्रति उवाच— “धन्यः अहं, कृतकृत्यः अहं, मुनिश्रेष्ठ, येन त्वया मम यज्ञे आगतम्। ककुत्स्थवंशजेन सहितः त्वं कौशिक, यज्ञमण्डपं प्राप्तवान्; मया दृष्ट्वा त्वां ब्राह्मण, अहं विशुद्धः अभवम्। त्वदर्शनात् मम नाना गुणाः प्राप्ताः; तव महत्तपः विस्तरेण श्रुतम्। रामात् महात्मनः, सभायाः च, प्रविश्य च सभां, तव नाना गुणाः श्रुताः। तव तपः असीमम्, बलं असीमम्, गुणाः अपि असीमाः, हे कौशिक, सदा। एतेषु अद्भुतकथासु मम तृप्तिः न अस्ति; किन्तु, मुनिश्रेष्ठ, कर्तव्यकालः समीपं आगतः, सूर्यः चक्रं प्रति गच्छति। श्वः प्रातः, भगवन्, पुनः मां द्रष्टव्यः; मन्त्रिणां श्रेष्ठ, स्वागतं ते—मम अनुज्ञां देहि।” एवं उक्तः, सः महर्षिः पुरुषश्रेष्ठं स्तुत्वा, तदा तुष्टः संतुष्टः जनकं शीघ्रं विससर्ज। ततो मिथिलेश्वरः वैदेहः, मुनिश्रेष्ठं प्रदक्षिणीकृत्य, स्वगुरुजनैः बन्धुभिः च सह शीघ्रं निर्गतः। विश्वामित्रः धर्मात्मा, रामलक्ष्मणयोः सहितः, महात्मभिः पूजितः, स्वं वासं प्रतिजगाम। इति श्रीवाल्मीकिरामायणे बालकाण्डे षट्षष्टितमः सर्गः। अथ प्रातः शुचिवासरे, राजा कृत्यं कृत्वा, महात्मानं विश्वामित्रं राघवाभ्यां सहितं आहूतवान्। तं धर्मात्मा राजा शास्त्रोक्तैः विधिभिः पूजयित्वा, रघुनन्दनयोः प्रति महात्मानं विश्वामित्रं उवाच।