सहस्रसंवत्सरस्य समाप्तौ, महातपस्वी विश्वामित्रः बहुभिः विघ्नैः कम्पितः काष्ठसदृशः जातः, स्वहृदि कोपं न प्रवेशयामास। स निश्चित्य, हे राम, अक्षय्येन तपसा समाहितः, सहस्रव्रतस्य समाप्तौ महातपस्वी तस्मिन्काले भोजनं कर्तुं समारभत्। तदा, रघुवंशश्रेष्ठ, इन्द्रः ब्राह्मणरूपं धारयित्वा तेन सिद्धं भोजनं याचितवान्। तेन निश्चयेन महर्षिणा तत्सर्वं भोजनं ब्राह्मणाय दत्तम्; सर्वे भक्ष्ये दत्ते स महातपस्वी स्वयम् किंचित् अपि न भुक्तवान्। मौनव्रतमास्थाय स ब्राह्मणाय किमपि न उक्तवान्; पुनः मौनं समाश्रित्य प्राणान् अपि न निष्श्वसन् स्थितः। ततः परमर्षिः सहस्रसंवत्सरं पुनः अपानवायुम् अचरत्; तस्य निःश्वासरहितस्य शिरसः धूमः निष्पेतुः। तेन धूमेन त्रयः लोकाः संतप्ताः इव व्याकुलाः अभवन्; तदा देवा, ऋषयः, गन्धर्वाः, सर्पाः, राक्षसाश्च तस्य तपसा तेजसा च मोहिताः, स्वतेजः संवृताः, सर्वे दुःखार्ताः स्रष्टारं प्रपेदिरे। ऊचुः—"भगवन्, महर्षिः विश्वामित्रः बहुधा लुब्धः क्रुद्धश्च सन्, स्वेन तपसा अतिवर्धते। तस्मिन्सर्वथा किंचित् दोषः न दृश्यते; यद्यस्य मनसि स्थितं न दत्तं, सः स्वेन तपसा चराचरं त्रैलोक्यं विनाशयेत्। सर्वदिशः विक्षिप्ताः, किंचित् अपि न दृश्यते।" "सर्वे समुद्राः कम्पन्ते, पर्वताः भग्नाः, पृथिवी कम्पते, वातः प्रचण्डः सञ्जायते, सर्वं च भ्रम्यते। भगवन्, किम् कर्तव्यमिति न जानिमः; कश्चन नास्तिकः न भवति, किन्तु त्रयः लोकाः संमूढाः, मनांसि च सन्तप्तानि। महर्षेः तेजसा सूर्यः अपि तेजः ह्रासितवान्; यावत् स महर्षिः प्रसादयितव्यः, तावत् कश्चन सम्यक् चिन्तयितुं न शक्नोति। तावत्, भगवन्, वह्निसदृशः महातेजाः स ऋषिः त्रैलोक्यं सम्पूर्णं दहेत्, यथा पूर्वं संहाराग्निः।" "देवानां साम्राज्यं तस्मै दीयताम्; यदस्य मनसि तिष्ठति तत् सर्वं दीयताम्।" ततः सर्वे देवा ब्रह्मणा सह महात्मानं विश्वामित्रं मधुरैः वाक्यैः प्राहुः—"ब्राह्मर्षे, स्वागतम्! तव तपसा वयं सन्तुष्टाः।" "तव घोरतपसा कौशिक, त्वं ब्राह्मणत्वं प्राप्तवान्; अहं च मरुद्भिः सह तव दीर्घायुष्यम् अनुज्ञातः। स्वस्ति ते, सौम्य, यथाकामं गच्छ।" ब्रह्मणः वचनानि सर्वैः दिविसद्भिः उक्तानि श्रुत्वा, सः विश्वामित्रः प्रमुदितः प्रणम्य उवाच—"यदि मया ब्राह्मणत्वं दीर्घायुष्यम् च प्राप्तम्, तर्हि ओंकारः, वषट्कारः, वेदाश्च माम् वृत्यन्ताम्। अहम् क्षत्रवेदविदां श्रेष्ठः ब्रह्मवेदविदां च श्रेष्ठः स्याम्।" "एष मे परमः कामः यदि सिध्यति, तर्हि वसिष्ठः ब्रह्मपुत्रः सर्वदेवान् साक्षात् मम ब्राह्मर्षित्वं प्रतिपादयतु।" तदा देवैः तुष्टः वसिष्ठः, श्रेष्ठः मन्त्रदर्शिनाम्, ब्राह्मर्षिणा सख्यम् कृत्वा 'एवं भवतु' इत्युक्त्वा प्रहृष्टः। सः उवाच—"त्वं ब्राह्मर्षिः एव, न संशयः; सर्वं सिद्धम् अस्ति।" इति उक्त्वा सर्वे देवा यथागतं जग्मुः। विश्वामित्रः धर्मात्मा परं ब्राह्मणत्वं प्राप्य, ब्राह्मर्षिं वसिष्ठं पूजयामास। सः कामं प्राप्य, तपसा स्थितः, पृथिवीं सर्वां विचचार। एवं, हे राम, महात्मा ब्राह्मणत्वं प्राप्तवान्। एषः, मुनिश्रेष्ठ, रामः, एषः एव तपः साक्षात्, एषः सनातनः धर्मः, एषः परं शौर्यस्य शरणम्। इति कथयित्वा महातेजाः महर्षिः तुष्णीं बभूव। शतानन्दस्य वचनानि रामलक्ष्मणयोः सन्निधौ श्रुत्वा, जनकः कृताञ्जलिः कौशिकपुत्रं प्राह—"धन्योऽस्मि, कृतकृत्योऽस्मि, मुनिश्रेष्ठ, यस्य आगमनेन—" "त्वं, कौशिक, ककुत्स्थवंशजेन सह मम यज्ञं प्राप्तः; त्वया दृष्टेन, ब्राह्मण, महान् पुण्यलाभः मम जातः। तव दर्शनात्, महर्षे, नानाविधा गुणाः मम प्राप्ताः; तव महत्तपः विस्तारतः श्रुतम्।" "रामात् महात्मनः, सभायाः च प्रविश्य, बहवः तव गुणाः श्रुताः। तव तपः, बलं, गुणाश्च सर्वे अनन्ताः, कौशिकपुत्र, सदा। एतेषां अद्भुतानां चरित्राणां श्रवणेन मम तृप्तिः न अस्ति; किन्तु, मुनिश्रेष्ठ, कृत्यकालः सम्प्राप्तः, सूर्यः चक्रे समुपस्थितः।" "श्वः प्रातः, महाभाग, पुनः माम् पश्य; मन्त्रदर्शिनां श्रेष्ठ, स्वागतम्—माम् अनुमन्यस्व।" इत्युक्त्वा, मुनिवरः जनकं प्रशस्य, तुष्टं सन्तुष्टं च तं जनकं शीघ्रं विसर्जयामास। एवं मुनिश्रेष्ठं जनकः, मिथिलाधिपः वैदेहः, स्वगुरुजनबान्धवैः सह प्रदक्षिणं कृत्वा जगाम। विश्वामित्रः धर्मात्मा, रामलक्ष्मणाभ्यां सहितः, स्वमाश्रमं प्रतस्थे, महात्मभिः पूजितः। इति श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे बालकाण्डे षट्षष्टितमः सर्गः श्रोतव्यः। ततः, प्रभाते विमले दिने, राजा कृतकृत्यः, महात्मानं विश्वामित्रं राघवाभ्यां सहितं आह्वयामास।