राघवः स्वप्रियं भ्रातरं, स्वजीवितमिव, स्वस्मात् बहिर्निष्क्रान्तमिव शयानं दृष्ट्वा, महान् शोकः तं समाविशत्। सः गाढदुःखेन मनसि निमग्नः, लक्ष्मणं रणभूमौ रजसा आवृतं निपतितं दृष्ट्वा, अत्यन्तशोकवशात् सः मूढेन्द्रियः विलपन् अब्रवीत्। "जयः अपि, महाबाहो, मां न प्रमोदयति; यथा चन्द्रमा अपि चक्षुषा अदृष्टः न हर्षदः भवति। किं मम युद्धेन, किं जीवितेन? न हि युद्धस्य प्रयोजनम् अस्ति, यदा लक्ष्मणः रणे हतः पतितः। यथा सः महात्मा मया सह वनं गतः, तथा अहम् अपि तं यमलोकं गच्छन्तं अनुगमिष्यामि। सः मयि नित्यं भक्तः, अनुगतः, प्रियः बान्धवः, राक्षसैः मायायुद्धेन एषः दशायाम् नीतः। सर्वत्र पत्न्यः सन्ति, सर्वत्र बान्धवाः; किन्तु न कोऽपि देशः अस्ति यत्र मातृजः भ्राता दृश्यते। अदम्यलक्ष्मणविना किं मम राज्येन? कथं वा त्वां, सुमित्रे, सुतवत्सले, भाषेयं? न हि सुमित्रया मया उक्तं तिरस्कारवचनं सहनं शक्यते; किं कौसल्यायै, किं वा कैकेय्यै मातरि वक्ष्यामि? किं भरताय, किं वा महाबलिने शत्रुघ्नाय वदामि? कथं वा विना तेन प्रतिनिवर्तिष्ये, यदा सह तेन वनं गतः अस्मि? स्नेहिनां तिरस्कारात् अत्रैव मृत्युर्मे श्रेयः; किम् अहम् पूर्वजन्मनि पापं कृतवान्, येन मम धर्मात्मा भ्राता मम पुरतः स्थितः हतः? हन्त भ्रातः, कनिष्ठश्रेष्ठ, वीरवर, प्रभो! किमर्थं मां परित्यज्य त्वं एकाकी परलोकं गच्छसि? हे भ्रातः, किमर्थं मम विलपन्त्याः वचः न प्रतिवदसि? उत्तिष्ठ, पश्य—किमर्थं भूमौ शेषे? मां अनाथं, दुःखार्तं, पर्वतेषु च वनेषु च विक्लवमिव, नेत्राभ्यां पश्य। महाबाहो, को मां शोकक्लिष्टं समाश्वासयिष्यति? एवं रामः शोकाभिभूतः विलपन् आसीत्। तदा सुशेणः तं सान्त्वयन् परमं वचनं अब्रवीत्—"नरश्रेष्ठ, एषा त्वया शोकजनिता चिन्ता त्यज्यताम्। युद्धमध्ये शराणामिव, एषा चिन्ता दुःखस्य कारणम्। लक्ष्मणः, श्रीवर्धनः, मृत्युम् न प्राप्तः। नास्य मुखं विकृतम्, न च अस्य वर्णः कृष्णः जातः; पश्य, अस्य मुखं दीप्तं शान्तं च। अस्य हस्तौ पद्मदलान्तर्वर्णौ, अस्य नेत्रे सुष्ठु विशुद्धे; मृतस्य एवं रूपं न दृश्यते, नरशार्दूल। मा शुचः, वीर, एष शत्रुसूदनः जीवति। भूमौ शयानस्य शयनचिह्नानि दृश्यन्ते। अस्य हृदयं पुनः पुनः स्पन्दते, नरश्रेष्ठ। इति उक्त्वा, प्राज्ञः सुशेणः राघवाय वचनमिदम् अब्रवीत्। समीपस्थं महाकपिं हनुमन्तं प्रति—'सौम्य, शीघ्रं गत्वा महोदयपर्वतम् आगच्छ। यथा पूर्वं जाम्बवता उक्तं, दक्षिणशृङ्गे वर्धमानं महौषधिं आनय। विशल्यकरणीं, सावर्ण्यकरणीं, संजीवकरणीं, सन्धानीयं च महौषधीः आनय, वीर, लक्ष्मणस्य जीवितार्थम्।' इति उक्तः हनुमान्, महाकपिः, औषधिपर्वतम् अगच्छत्; किन्तु सः तेजस्वी ताः महौषधीः न विवेक्तुं शक्तः। तदा वायुपुत्रस्य महात्मनः मनसि विचार उत्पन्नः—'एतत् पर्वतशृङ्गमहम् उद्धरिष्यामि। अनुमानेन अहम् जानामि, यद् एषा हितकरी औषधिः अस्मिन्शृङ्गे वर्धते, यतः सुशेणेन एवम् उक्तम्। यदि विशल्यकरणीं विना गच्छेयम्, विलम्बात् हानिः स्यात्, महद् दुःखं च।' इति निश्चित्य, बलशालि हनुमान् शीघ्रं गत्वा, पर्वतराजं सम्प्राप्य, तस्य शिखरं त्रिः कम्पयामास। स बलवान्, पुष्पितविविधवृक्षगणान् समूलं उद्धृत्य, शृङ्गं उभाभ्यां हस्ताभ्यां गृहित्वा धारयामास। पर्वतशृङ्गं गृहीत्वा, हनुमान् जलपूर्णनीलमेघवत् आकाशात् उत्प्लुत्य शीघ्रगमनं चकार। सः शीघ्रेण आगत्य पर्वतशृङ्गं न्यवेशयत्, अल्पं विश्रान्त्वा, सुशेणं प्रति वचः अब्रवीत्— 'कपिश्रेष्ठ, अहम् औषधीः न परिचिनोमि, तस्मात् एतत् पर्वतशृङ्गमिदं समग्रं अनयम्।' इति वदतः सुशेणः, कपिश्रेष्ठः, वायुपुत्रं प्रशस्य, ताः औषधीः समूलं उद्धृत्य जग्राह। सर्वे कपिश्रेष्ठाः, हनुमतः तद् कर्म, देवैरपि दुष्करं दृष्ट्वा, विस्मयं ययुः। ततः दीप्तिमान् सुशेणः, तां औषधीं चूर्णीकृत्य, लक्ष्मणस्य समीपे न्यवेशयत्। लक्ष्मणः, शरैः अभिहतः अपि, तस्य गन्धं प्राप्य, व्रणशूलविनिर्मुक्तः, शीघ्रं भूम्यां समुत्तस्थौ। लक्ष्मणं भूमितः उत्तिष्ठन्तं दृष्ट्वा, कपयः प्रमुदिताः, 'साधु! साधु!' इति प्रशशंसुः। रामः, रिपुंसूदनः, 'आगच्छ, आगच्छ!' इति लक्ष्मणं आलिंग्य, अश्रुपूर्णलोचनः अभवत्। तदा राघवः, सौमित्रिं समालिङ्ग्य, सस्नेहम् उक्तवान्—'धन्यः अस्मि, वीर, यः त्वां मृत्योरपि पराङ्मुखं दृष्टवान्।