राघवस्य तेजस्विनः धनुष्मतः रामस्य बाणवृष्ट्या संत्रस्तः रावणः भयभीतः पलायितः, यथा वाताभिहतः मेघः विह्वलितः प्रच्युतः। ततो महर्षेः वाल्मीकिना विरचिते श्रीरामायणे युद्धकाण्डे एकाधिकशततमः सर्ग आरभ्यते। तत्र युद्धभूमौ रावणस्य शक्त्याभिहतो लक्ष्मणः वीरः शोणितधाराभिः सिक्तः भूमौ पतितः दृष्टः। तं दृष्ट्वा रामः रावणं दुष्टात्मानं समरे तीव्रं समरन्, बाणवृष्टिं मुमोच, सुषेणं प्रति इदं वचनम् अब्रवीत् — “एष वीरः लक्ष्मणः रावणबलात् भूमौ पतितः, सर्पवद् पीडितः, मम हृदयं महता शोकन्वितम् अकरोत्। एष शोणितसिक्तः प्रियः मम आत्मनः अपि प्रियतरो वीरः — अहं किं शक्तः अस्मि समरे सम्यग्युद्धाय, यदा तं एवं पश्यामि, मनसा विक्लवः। एष मम भ्राता, युद्धविक्रमेण प्रसिद्धः, शुभलक्षणसमन्वितः — यदि सः गतः, मम जीवितेन वा सुखेन वा किं प्रयोजनम्?” रामस्य बलं लज्जितमिव, धनुः हस्तात् पतितम्, बाणाः मन्दगतयः, नेत्रयोः अश्रुपूरितदृष्टिः। तस्याङ्गानि स्वप्नवत् दुर्बलानि, तीव्रः चिन्तावेगः वर्धमानः, मृत्युकामना अपि जायते। भ्रातरं रावणेन निपातितं, पीडितं, प्राणेषु गभीरघातं प्राप्य, दुःखेन विक्लवमना रामः विलपन्, शोकाभिभूतः, ध्यानपरायणः अभवत्। अतिविप्रलम्भेन संविग्नेन्द्रियः, धरण्यां लक्ष्मणं निहतं दृष्ट्वा, रामः महता शोकवेगेन विललाप। “जयः अपि मे न प्रियः, यथा चन्द्रः नेत्रैः अदृष्टः न सुखदः। किं मम युद्धेन, किं जीवितेन? युद्धमध्यगते लक्ष्मणे निहते, युद्धस्य प्रयोजनं नास्ति। यथा सः महात्मा मम वनं गतस्य अनुगामी, तथा अहम् अपि तस्य यमसदनं गमिष्यामि। सः सदा भक्तः, सदा मम सहचरः, प्रियः बन्धुः; राक्षसैः कपटयुद्धेन इदं दशां प्राप्तः। सर्वेषु देशेषु पत्न्यः सन्ति, सर्वेषु देशेषु बान्धवाः सन्ति; किन्तु भ्राता, मातृजातः, न कस्यचित् देशे दृश्यते। अजेयलक्ष्मणं विना किं मम राज्येन? कथं वा त्वां, सुमित्रे, पुत्रप्रियां, सम्बोधयिष्यामि?” “न अहं सुमित्रायाः तिरस्कारं सहिष्णुः; किं कौसल्यायै, किं मातरं कैकेयीं प्रति वदामि? किं भरताय, किं शत्रुघ्नाय महाबलाय? यदा सह भ्रात्रा वनं गतः, तदा तं विना कथं प्रत्यागमिष्यामि? स्वजननिन्दायाः अपेक्षा अत्रैव मृत्युः मे श्रेयः; किम् अहं पूर्वजन्मनि पापं कृतवान्, येन धर्मात्मा भ्राता मम पुरतः निहतः? हा भ्रातः, कनिष्ठश्रेष्ठ, वीरवर, नाथ! किं माम् उत्सृज्य एकाकी परलोकं गच्छसि? हा भ्रातः, मम विलपन्त्याः न किंचित् भाषसे?” “उत्तिष्ठ, पश्य — किं भूमौ शेषसि? मां शोकार्तं, मोहाभिभूतं गिरिषु वनान्तरेषु पश्य, नेत्राभ्यां। महाबाहो, कः मां शोकातुरं सान्त्वयिष्यति?” इति रामः शोकवेगेन संविग्नः इत्येवमुक्त्वा, सुषेणः तं सान्त्वयन्, उत्तमानि वचनानि उवाच — “नरश्रेष्ठ, एतादृशं विषादं त्यज; एष चिन्ता युद्धमध्यस्थेषु शराणामिव दुःखकारिणी। लक्ष्मणः, श्रीवृद्धिकरः, मृत्युम् न प्राप्तः। नास्य मुखं विकृतं, न च कृष्णतां गतं; पश्य, तस्य मुखं दीप्तं प्रसन्नं च। अस्य हस्तौ कमलपत्रनिभौ, नेत्रे विशदौ; मृतस्य तादृशं रूपं न दृश्यते, नराधिप।” “मा विषादं गमः, वीर; एष रिपुसूदनः जीवति। सुप्तस्य लक्षणानि, भूमौ सविश्रान्ताङ्गस्य, दृश्यन्ते। हृदयं, वीर, पुनः पुनः कम्पते, श्वासोऽपि विद्यते।” इत्युक्त्वा सुषेणः बुद्धिमान् राघवं प्रत्युवाच। तदा समीपस्थितं महाकपिं हनूमन्तं सम्बोधितवान् — “सौम्य, शीघ्रं गत्वा महोदयगिरिं प्रयाहि।” “यथा पूर्वं जाम्बवता उक्तं, तथा दक्षिणशृङ्गे वर्धमानं महौषधं शीघ्रं आनय। विशल्यकरणीं, सावर्ण्यकरणीं, संजीवकरणीं, संधानिनीं च महौषधीः आनय, वीर, लक्ष्मणस्य पुनरुत्थानाय।” इत्युक्तः हनुमान् ओषधिगिरिं जगाम; किन्तु, तेजस्वी अपि, ताः महौषधीः न ज्ञातुम् अशक्नोत्। तदा मारुतसुतस्य महात्मनः हनूमतः मनसि चिन्ताऽभवत् — “एवं शृङ्गमेव गृह्णीयाम्। अनुमानतः श्रेयसी औषधिः अस्मिन् शृङ्गे वर्तते, यतः सुषेणः एवं उक्तवान्। यदि विशल्यकरणीं विना गच्छामि, विलम्बात् हानिः, महद् दुःखं च स्यात्।” इति निश्चित्य, महाबलः हनुमान् शीघ्रं गत्वा, शैलश्रेष्ठं समुपगम्य, त्रीः कृत्वा शृङ्गं कम्पितवान्। सः बलवान्, पुष्पितविविधवृक्षसमूहान् उपाट्य, उभाभ्यां कराभ्यां शृङ्गं गृहित्वा धारयामास।