महातपस्वीः कौशिकः, ब्रह्मत्वलाभाय दीर्घकालं निःश्वासभोजनरहितः सन्, अनन्तसंवत्सराणि तपः समाचरत्। तस्य तपस्यतो देहाः न विनश्यन्ति स्म, अतः स जगति अतुलं व्रतम् आदधत्, सहस्रसंवत्सराणि तिष्ठन्। एवं तेन महर्षिणा विश्वामित्रेण, हिमालयं परित्यज्य, प्राचीं दिशं गत्वा, तत्रात्यन्तं घोरं तपः कृतम्। सहस्रसंवत्सरपर्यन्तं मौनव्रतम् आस्थाय, अतुलं दुःसाध्यं च तपः समारभत। सहस्रसंवत्सराणां समाप्तौ, स महर्षिः काष्ठसदृशः जातः, अनेकविघ्नैः कम्पितः, न कदापि कोपं हृदि प्रवेशयामास। एवं निश्चित्य, अनवद्यं तपः पुनरपि समारभत। सहस्रसंवत्सरव्रते पूर्णे, स महातपाः तस्मिन्नेव काले भोजनं कर्तुम् आरब्धवान्। तदा इन्द्रः ब्राह्मणरूपं धारयित्वा, तस्य सिद्धं भोजनं याचितवान्। तेन महर्षिणा, निश्चितानुसारं, सर्वं भोजनं तस्मै ब्राह्मणाय दत्तम्। स्वयम् किंचिदपि न भुक्तवान्। मौनव्रतम् अनुवर्तयन्, ब्राह्मणं प्रतिन किंचिदपि न प्रोक्तवान्। ततोऽपि मौनं समाचरन्, निःश्वासं च न कृतवान्। पुनः सहस्रसंवत्सराणि, स उत्तमऋषिः निःश्वासरहितः स्थितः। तस्य शिरसः धूमः निष्पतन्, तेन त्रयः लोकाः संतप्ताः इव अभवन्। तदा देवा, महर्षयः, गन्धर्वाः, नागाः, राक्षसाश्च तस्य तपसा तेजसा च मोहिताः, स्वतेजः लुप्ताः, क्लेशार्ताः, ब्रह्माणं शरणं जग्मुः। ते ऊचुः—"भगवन्, विश्वामित्रमहर्षिः नानाविधैः मोहैः कोपैश्च परिक्षिप्तः सन्, तपसा अधिकतरं वर्धते। तस्मिन् किंचित् दोषमपि न दृश्यते। यदि तस्य मनसि स्थितं न सम्पद्येत, त्रैलोक्यं चराचरं च स तपसा विनाशयेत्। दिशः सर्वाः कम्पन्ते, किञ्चिदपि न दृश्यते। समुद्राः विक्षिप्ताः, पर्वता विदलिताः, पृथ्वी कम्पमाना, वातः प्रचण्डः, सर्वं भ्रमयति। किं कर्तव्यमिति न जानिमः। त्रयो लोकाः विमूढचित्ताः, सूर्यस्य अपि प्रभा नास्ति। यावत् महर्षिः प्रशमं न गच्छति, तावत् कश्चित् सम्यक् न चिन्तयितुं शक्नोति। स महातेजाः ऋषिः त्रयँल्लोकान् दग्धुम् उत्सुकः, यथापूर्वं कालाग्निः। तस्मात्, भगवन्, देवाधिपत्यं तस्मै दातव्यम्, यत् तस्य मनसि तिष्ठति तत् दातव्यम्।" एवं सर्वे देवाः, ब्रह्मणा सह, मधुरं वचनम् उचुः—"स्वागतम्, ब्रह्मर्षे! तव तपसा वयं तुष्टाः। त्वं, कौशिक, घोरतपसा ब्राह्मणत्वं प्राप्तवान्; अहं च मरुद्भिः सह आयुष्यम् अनुमन्ये। स्वस्ति ते, सौम्य, यथेष्टं गच्छ।" एतद् ब्रह्मणः वचनं श्रुत्वा, प्रसन्नचित्तः महर्षिः प्रणम्य उवाच—"यदि मया ब्राह्मणत्वं च दीर्घायुष्यम् च प्राप्तम्, तर्हि ओंकारः, वषट्कारः, वेदाश्च मां वृण्वन्तु। क्षत्रवेदविदां मध्ये, ब्रह्मवेदविदां च मध्ये, अहम् अग्रणीः स्याम्।" "एतत् ब्रह्मपुत्रेण वसिष्ठेन देविसंनिधौ मयि प्रमाणीकृत्य प्रोक्तव्यं। यदि एषा परमेष्ठी कामना मम सिध्यति, तदा देवश्रेष्ठाः प्रतियान्तु।" तदा देवैः प्रसादितः वसिष्ठः, श्रुतिसारः, ब्रह्मर्षिणा सह सौहृदं कृत्वा, "एवं भवतु" इति प्राह। "त्वं ब्रह्मर्षिः एव, न संशयः। सर्वं तव सिद्धम्।" इत्युक्त्वा, सर्वे देवा यथागतं प्रतिपेदिरे। विश्वामित्रः च, धर्मात्मा, ब्राह्मणश्रेष्ठत्वं प्राप्य, वसिष्ठं ब्रह्मर्षिं सन्मान्य, स्वकामं सिद्धं दृष्ट्वा, तपसा प्रतिष्ठितः, पृथिवीं विचचार। एवं, हे राम, स महात्मा ब्रह्मर्षित्वं प्राप्तवान्। एषः, हे मुने, राम, एषः तपस्वित्वस्य मूर्तिरूपः; एष धर्मः, नित्यः; एष परं शौर्यस्य आश्रयः। इति कथयित्वा, स महातेजाः मुनिः तूष्णीं बभूव। शतानन्दस्य वचनं रामलक्ष्मणयोः संनिधौ श्रुत्वा, जनकः कृताञ्जलिः कौशिकपुत्रं प्रत्युवाच—"धन्योऽस्मि, कृतोऽस्मि, हे मुनिश्रेष्ठ, यस्यागमनेन—" "त्वं, कौशिक, काकुत्स्थवंशसमेतः मम यज्ञमुपागतः; त्वया, ब्राह्मण, दृष्टमात्रेण, महर्षे, अहं शुद्धः। नानाविधाः गुणाः मयि त्वां दृष्ट्वा प्राप्ताः; तव महत्तपः विस्तारतः श्रुतम्।" "त्वत्तः, महाभाग, रामाच्च, सभायां च, प्रविश्य च सभां, बहवो गुणाः श्रुताः। तव तपः, बलं, गुणाश्च, हे कौशिक, अनन्ताः।" "एतेषां अद्भुतानां चरितानां श्रवणेन मे तृप्तिः नास्ति; किन्तु, हे मुनिश्रेष्ठ, कर्तव्यकालः संप्राप्तः, सूर्यस्य मण्डलसमागमे।" "श्वः प्रातः, भगवन्, पुनरपि मां द्रष्टुमर्हसि; श्रुतिसार, स्वागतमस्तु, मम अनुमतिं दातुमर्हसि।